Ο μονόφθαλμος Φίλιππος, ο θάνατος του Μ. Αλέξανδρου στον Βορρά και άλλα fake news της Αρχαίας Ελλάδας

 

Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β’ ήταν μονόφθαλμος. Στην Αρχαία Ελλάδα ήταν ευρέως διαδεδομένη η ιστορία ότι ο Μακεδόνας βασιλιάς, κατά τη διάρκεια μάχης, είχε δεχθεί σοβαρό τραυματισμό στο μάτι, το οποίο και έχασε. Η πρωιμότερη μαρτυρία για την απώλεια του ματιού εντοπίζεται στον ρήτορα Δημοσθένη, ο οποίος, σε έναν από τους λόγους του, απαριθμεί διάφορα τραύματα και ακρωτηριασμούς που υποτίθεται ότι είχε υποστεί ο Φίλιππος, παρουσιάζοντάς τον έτσι ως έναν βίαιο και επικίνδυνο εχθρό για τους Αθηναίους.

Μεταγενέστεροι συγγραφείς πρόσθεσαν λεπτομέρειες για το συγκεκριμένο τραύμα και τη θεραπεία του, συχνά όμως αντικρουόμενες μεταξύ τους. Ωστόσο, σύγχρονοι του Φιλίππου που τον είδαν από κοντά σε μεταγενέστερο χρόνο τον περιγράφουν ως ιδιαίτερα προσηνή και όμορφο, χωρίς αναφορά σε εμφανή παραμόρφωση. 

Παράλληλα, όπως αναφέρει ο καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Κύπρου, Ανδρέας Σεραφείμ, απεικονίσεις του Φιλίππου σε προτομές και νομίσματα, στις οποίες ο υποψιασμένος παρατηρητής ενδεχομένως να μπορεί να διακρίνει ελαφρά παραμόρφωση του δεξιού ματιού, δεν μπορούν να θεωρηθούν ασφαλή τεκμήρια. «Αφενός, οι ειδικοί αμφισβητούν πλέον την εγκυρότητα τέτοιων ταυτίσεων, ιδίως όταν πρόκειται για αρχαιολογικά τεκμήρια που υπόκεινται στη φθορά του χρόνου, αφετέρου, στην αρχαιότητα ήταν συνηθισμένο τα επίσημα βασιλικά πορτρέτα να αποκρύπτουν παρά να επισημαίνουν τυχόν σωματικά ελαττώματα», επισημαίνει ο κ. Σεραφείμ.

Γι’ αυτό και η ιστορία του «βγαλμένου ματιού» του Φιλίππου, όπως παραδίδεται στις πηγές, πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη. Ο Φίλιππος πιθανότατα τραυματίστηκε σε μάχες, όμως το αφήγημα περί απώλειας του ματιού φαίνεται να διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της ρητορικής αντιπαράθεσης της εποχής και να διογκώθηκε στη συνέχεια από μεταγενέστερους συγγραφείς.

Αυτό είναι ένα από τα πολλά fake news που διαδόθηκαν στην αρχαιότητα και έφτασαν ως τέτοια μέχρι τις μέρες μας. Αρκετά από αυτά διασώζονται και εξηγούνται στον πολυσέλιδο τόμο που κυκλοφόρησε πρόσφατα με τίτλο Fake News in Ancient Greece (Ψευδείς ειδήσεις στην Αρχαία Ελλάδα), σε επιμέλεια του καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και Παπυρολογίας του πανεπιστημίου Αθηνών, Αμφιλόχιου Παπαθωμά, του επίκουρου καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο Πατρών, Θεοφάνη Τσιαμπόκαλου και του καθηγητή στο πανεπιστήμιο Τριέρ της Γερμανίας, Ντιέγκο Ντε Μπράσι. Τα 20 κεφάλαια με διαφορετικά κείμενα υπογράφουν ισάριθμοι ιστορικοί και πανεπιστημιακοί, που επιχειρούν να δείξουν γιατί οι συγκεκριμένες ιστορίες αμφισβητούνται. 

Η παραπληροφόρηση δεν έχει σύνορα

«Οι ψευδείς ειδήσεις στην αρχαιότητα, όπως προκύπτει ακόμη και από ένα απλό ξεφύλλισμα του τόμου Fake News in Ancient Greece, δεν περιορίζονται σε μεμονωμένες ιστορικές προσωπικότητες, όπως ο Φίλιππος, ο Αλέξανδρος ή ο Δημοσθένης, ούτε σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως η Μακεδονία ή η Αθήνα», λέει στη Voria ο κ. Τσιαμπόκαλος και προσθέτει: «Το χρονικό και τοπικό εύρος που καλύπτει η αρχαία γραμματεία είναι τεράστιο. Σε άλλα κεφάλαια του τόμου εξετάζονται διαφορετικές μορφές παραπλανητικής πληροφόρησης. Ανάμεσά τους, η ψευδής φήμη ότι ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, ενώ πολεμούσε τους Μαρκομάνους στον Δούναβη, νόσησε και πέθανε. Φήμη που το 175 μ.Χ. οδήγησε τον στρατηγό Αβίδιο Κάσσιο στην Ανατολή να ανακηρύξει τον εαυτό του αυτοκράτορα. Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η παρουσίαση της μάχης στα Σίγγαρα το 344 μ.Χ. από τον ρήτορα Λιβάνιο ως νίκης του αυτοκράτορα Κωνστάντιου Β΄, παρότι στην πραγματικότητα η μάχη είχε καταλήξει σε ήττα του ρωμαϊκού στρατού. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, τέλος, και η μυστηριώδης μορφή του Θεοδοσίου, υποτιθέμενου γιου του αυτοκράτορα Μαυρικίου, που το 603 μ.Χ. στέφεται αυτοκράτορας στην Έδεσσα με την υποστήριξη του Πέρση βασιλιά Χοσρόη Β΄, ενώ στην Κωνσταντινούπολη κυβερνά πλέον ο Ηράκλειος. Ποιος ήταν, όμως, ο Θεοδόσιος; Ο γιος του Μαυρικίου που επέζησε από τη σφαγή ή ένα ακόμη παράδειγμα πολιτικής παραπληροφόρησης; Όλες αυτές οι περιπτώσεις δείχνουν ότι η παραπληροφόρηση δεν ήταν εξαίρεση, αλλά σταθερό στοιχείο της αρχαίας δημόσιας σφαίρας και της λογοτεχνικής παραγωγής».

Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;

Το 336 π.Χ., μετά τη δολοφονία του Φιλίππου στις Αιγές, ο γιος του Αλέξανδρος Γ΄ ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Μακεδονίας. Κατά την εκστρατεία του εναντίον των Τριβαλλών και των Ιλλυριών στον Βορρά, μεγάλη μερίδα αντιπάλων του Αλεξάνδρου διέδωσαν στη Θήβα την είδηση ότι ο νεαρός βασιλιάς είχε σκοτωθεί. Στόχος τους ήταν να ξεσηκώσουν τους συμπατριώτες τους εναντίον των Μακεδόνων. Η αλήθεια είναι πως είχε περάσει ήδη αρκετός καιρός από τότε που ο Μέγας Αλέξανδρος είχε φύγει για την εκστρατεία του στον βορρά και έκτοτε κανείς δεν είχε ακούσει νέα του. Πολλοί πίστεψαν ότι είχε όντως πεθάνει και η είδηση άρχισε να διαδίδεται γρήγορα από στόμα σε στόμα και εκτός της Θήβας. Ακόμη και ο Δημοσθένης στην Αθήνα φέρεται να παρουσίασε έναν υποτιθέμενο αυτόπτη μάρτυρα που επιβεβαίωνε τον θάνατο του Μεγαλέξανδρου σε μάχη εναντίον των Τριβαλλών. (σ.σ. Οι Τριβαλλοί ήταν ένα πολεμικό θρακικό φύλο που κατοικούσε στην περιοχή της σημερινής Βουλγαρίας και Σερβίας, απειλούσαν τα βόρεια σύνορα της Μακεδονίας).

Όπως εξηγεί, όμως, ο συγγραφέας του σχετικού κεφαλαίου, ο καθηγητής  Αμφιλόχιος Παπαθωμάς, η είδηση αυτή ήταν εντελώς ψευδής. Ο Μέγας Αλέξανδρος ζούσε και σύντομα κινήθηκε προς τον Νότο, καταστρέφοντας ολοσχερώς τη Θήβα. Η παράδοση λέει πως μόνο το σπίτι του ποιητή Πινδάρου έμεινε όρθιο. Όταν τα νέα της καταστροφής της Θήβας έφτασαν στην Αθήνα, οι Αθηναίοι, με παρότρυνση του Δημοσθένη, έσπευσαν να συγχαρούν τον νεαρό βασιλιά για τις στρατιωτικές νίκες του στον Βορρά και για την ασφαλή επιστροφή του στην πατρίδα, μήπως και με αυτόν τον τρόπο γλυτώσουν την καταστροφή.

Λίγα λόγια σχετικά με τον τόμο

Σύμφωνα με τον κ. Τσιαμπόκαλο, η ιδέα για τον τόμο Fake News in Ancient Greece γεννήθηκε από τον προβληματισμό των επιμελητών γύρω από τη σύγχρονη έννοια των «fake news» (ψευδών ειδήσεων) και την αίσθηση ότι, παρά τον νεωτερικό χαρακτήρα του όρου, αντίστοιχα -ή και παρόμοια- φαινόμενα μπορούν να εντοπιστούν ήδη στην αρχαιότητα. 

«Η αρχαία ελληνική γραμματεία βρίσκεται στο επίκεντρο του τόμου επειδή συνδυάζει το μεγάλο χρονικό βάθος με το έντονο ενδιαφέρον για τη δημόσια ζωή, την πολιτική και τη ρητορική. Σε ιστορικά, ρητορικά, φιλοσοφικά, αλλά και ποιητικά κείμενα καταγράφεται όχι μόνο η κυκλοφορία ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών, αλλά και ο προβληματισμός γύρω από τους μηχανισμούς και τις συνέπειές τους», αναφέρει. 

Αφετηρία του τόμου υπήρξαν δύο επιστημονικά συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν το 2022 στο Τρίερ και στην Αθήνα αντίστοιχα, όπου Έλληνες και Γερμανοί κλασικοί φιλόλογοι, ιστορικοί και φιλόσοφοι μελέτησαν από κοινού αρχαία ελληνικά κείμενα που είτε καταγράφουν είτε αναπαριστούν διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών. Πρόκειται μάλιστα για τον πρώτο τόμο, διεθνώς, που εξετάζει το συγκεκριμένο θέμα. Είναι γραμμένος στα αγγλικά, ώστε να απευθύνεται σε διεθνές αναγνωστικό κοινό, αν και υπάρχουν ήδη σκέψεις για τη μελλοντική μετάφρασή του στα ελληνικά.

Μ. Ριτζαλέου,

Πηγή:  Voria