Οι αρχαιολόγοι ανακαλύπτουν εκ νέου την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, μια χαμένη πόλη που ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο

 

[Credit: Charax Spasinou Project 2022 (Robert Killick)]

Για αιώνες, μία από τις σημαντικότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου παρέμενε θαμμένη κάτω από τη σκόνη, τις εμπόλεμες ζώνες και τις αλλαγές στην πορεία των ποταμών. Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη —κάποτε ένα ακμάζον κέντρο εμπορίου που συνέδεε τη Μεσοποταμία με την Ινδία— είχε χαθεί από την ιστορική μνήμη. Τώρα, μια διεθνής ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον καθηγητή Stefan Hauser από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας (Konstanz) κατάφερε να εντοπίσει και να ερμηνεύσει ξανά αυτή τη χαμένη μητρόπολη.

Μια πόλη ιδρυμένη από τον Μέγα Αλέξανδρο

Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Αχαιμενιδική Περσική Αυτοκρατορία, αναδιαμορφώνοντας το πολιτικό και οικονομικό τοπίο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Ιστορικές πηγές περιγράφουν το ταξίδι επιστροφής του από την κοιλάδα του Ινδού ποταμού στη Μεσοποταμία, όπου σχεδίαζε να ταξιδέψει δια θαλάσσης από τη Σούσα στη Βαβυλώνα. Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ο Αλέξανδρος αναγνώρισε ένα στρατηγικό πρόβλημα: η έντονη ιζηματογένεση στη νότια Μεσοποταμία ωθούσε σταδιακά την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου πιο νότια, καθιστώντας τα υπάρχοντα λιμάνια άχρηστα.

Για να λύσει αυτό το πρόβλημα, ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε μια νέα πόλη-λιμάνι, την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, κοντά στη συμβολή του ποταμού Τίγρη και του ποταμού Καρούν, περίπου 1,8 χιλιόμετρα από την αρχαία ακτογραμμή. Η πόλη είχε στρατηγική σημασία, καθώς ο Αλέξανδρος ήθελε να λύσει το πρόβλημα των προσχώσεων που καθιστούσαν τα παλιά λιμάνια άχρηστα. Αργότερα γνωστή ως Charax Spasinou ή Charax Maishan, η πόλη αναφέρθηκε από Ρωμαίους συγγραφείς και σε επιγραφές που βρέθηκαν σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως η Παλμύρα στη Συρία. Παρά τα στοιχεία αυτά, η ακριβής της θέση παρέμεινε αβέβαιη για αιώνες.

Εικόνα που λήφθηκε με το μαγνητόμετρο καισίου μιας γειτονιάς με σπίτια και ναούς. [Credit: Charax Spasinou Project 2016 (Jörg Fassbinder)]

Η νέα ανακάλυψη της χαμένης μητρόπολης

Τα πρώτα σύγχρονα ίχνη εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1960, όταν ο Βρετανός ερευνητής John Hansman εντόπισε τεράστια ίχνη οικισμών και τείχη πόλεων σε αεροφωτογραφίες της Βασιλικής Αεροπορίας. Ωστόσο, λόγω της πολιτικής αστάθειας και των ένοπλων συγκρούσεων κοντά στα σύνορα με το Ιράν, η περαιτέρω έρευνα ήταν αδύνατη για δεκαετίες. Ο χώρος —που σήμερα ονομάζεται Jebel Khayyaber— χρησιμοποιήθηκε ακόμη και ως στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ.

Μόνο το 2014 ξένες αρχαιολογικές αποστολές επέστρεψαν με προσοχή στο νότιο Ιράκ. Βρετανοί αρχαιολόγοι που εργάζονταν κοντά στην αρχαία πόλη της Ουρ οδηγήθηκαν στο Jebel Khayyaber από τις τοπικές αρχές. Παρά τους αυστηρούς περιορισμούς ασφαλείας, η ομάδα έμεινε έκπληκτη από το μέγεθος των ερειπίων: ένα τεράστιο τείχος που εκτεινόταν για χιλιόμετρα και σε ορισμένα σημεία είχε ύψος έως και οκτώ μέτρα.

Το 2016 ξεκίνησε μια επίσημη ερευνητική εκστρατεία και λίγο αργότερα ο Stefan Hauser, ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στον κόσμο στην αρχαιολογία της ελληνιστικής Εγγύς Ανατολής, εντάχθηκε στο πρόγραμμα.

Τοποθεσία της Αλεξάνδρειας στον Τίγρη.
[Credit: Stefan R. Hauser]

Χαρτογραφώντας μια Μεγαλούπολη χωρίς ανασκαφές

Λόγω των συνεχιζόμενων προβλημάτων ασφαλείας, οι ερευνητές αρχικά βασίστηκαν σε μη επεμβατικές μεθόδους. Για αρκετά χρόνια, πραγματοποίησαν εκτενείς επιφανειακές έρευνες, καλύπτοντας περισσότερα από 500 χιλιόμετρα με τα πόδια και καταγράφοντας χιλιάδες θραύσματα κεραμικών και τούβλων. Η φωτογράφιση με drone επέτρεψε στην ομάδα να κατασκευάσει ένα λεπτομερές ψηφιακό μοντέλο του εδάφους, αποκαλύπτοντας την εκπληκτική αλήθεια: η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη ήταν μια τεράστια, προσεκτικά σχεδιασμένη μητρόπολη.

«Τότε συνειδητοποιήσαμε ότι αυτό που είχαμε μπροστά μας ήταν το αντίστοιχο της Αλεξάνδρειας στον Νείλο», δηλώνει ο Hauser. «Η βασική αρχή είναι η ίδια: η ίδρυση μιας πόλης στο σημείο συνάντησης της ανοιχτής θάλασσας και των ποταμών, που αποτελούν τους οδικούς άξονες μεταφοράς προς το εσωτερικό. Η Αλεξάνδρεια του Τίγρη πρέπει να λειτούργησε ως ένας από τους κεντρικούς κόμβους του εμπορίου μεγάλων αποστάσεων για περισσότερα από πεντακόσια πενήντα χρόνια».

Και οι δύο πόλεις ιδρύθηκαν στο σημείο συνάντησης ποταμών και θαλάσσιων εμπορικών οδών, λειτουργώντας ως πύλες μεταξύ των εσωτερικών περιοχών και της ανοιχτής θάλασσας. 

Η ανασκαφική ομάδα που εργάζεται στην περιοχή του ναού το 2022.
[Credit: Πρόγραμμα Charax Spasinou 2022 (Stefan R Hauser)]

Δρόμοι, ναοί και βιομηχανικές ζώνες

Για να αποκαλύψει τη διάταξη της πόλης χωρίς να χρειαστεί να πραγματοποιήσει ανασκαφές – ένα σημαντικό πλεονέκτημα δεδομένης της αστάθειας του εδάφους – η ομάδα στράφηκε στην προηγμένη γεωφυσική. Ο γεωφυσικός Jörg Faßbinder, από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου, χρησιμοποίησε ένα μαγνητόμετρο καισίου, ένα όργανο ικανό να ανιχνεύει μη επεμβατικά ανωμαλίες στο μαγνητικό πεδίο της Γης που προκαλούνται από θαμμένες κατασκευές όπως τοίχοι, τάφροι ή καμίνια. Αναθέτοντας χρωματικές τιμές σε αυτές τις διακυμάνσεις, ο υπόγειος χώρος άρχισε να αποκαλύπτει τα μυστικά του με τη μορφή ακριβών χαρτών. Οι μαγνητομετρικές εικόνες έδειξαν ένα αστικό δίκτυο εξαιρετικής σαφήνειας, με αυτό που φαίνεται να είναι τα μεγαλύτερα οικιστικά συγκροτήματα που είναι γνωστά σε όλη την αρχαιότητα, διατεταγμένα σε ένα συστηματικό πλέγμα που εκτείνεται για χιλιόμετρα πέρα από το βόρειο τείχος της πόλης.

Η πόλη, όπως ανακατασκευάστηκε, ακολούθησε ένα γενικό σχέδιο αξιοσημείωτης αυστηρότητας. «Ένα μεγάλο μέρος της πόλης είναι σχεδιασμένο συστηματικά», εξηγεί ο Hauser. «Ακόμη και δύο χιλιόμετρα νότια του βόρειου τείχους, οι δρόμοι και τα τετράγωνα ευθυγραμμίζονται τέλεια παράλληλα με αυτό». Ωστόσο, το αυστηρό αρχικό σχέδιο παρουσιάζει σημαντικές αλλαγές. Μέσα σε αυτά τα τεράστια τετράγωνα, εντοπίστηκαν αρχιτεκτονικά συγκροτήματα που επικαλύπτουν άλλα τείχη και αποκλίνουν από τον αρχικό προσανατολισμό, υποδηλώνοντας μεταγενέστερες φάσεις κατασκευής και μια οργανική εξέλιξη του αστικού ιστού.

Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικές κατευθύνσεις, υποδηλώνοντας πολλαπλές φάσεις κατασκευής και λειτουργικές ζώνες. Η πόλη περιλάμβανε εκτεταμένες κατοικημένες περιοχές, μνημειώδη συγκροτήματα ναών, περιοχές εργαστηρίων με κλιβάνους και φούρνους τήξης, ένα λιμάνι στο κέντρο της πόλης συνδεδεμένο με κανάλια, και ακόμη και ένα συγκρότημα που έμοιαζε με παλάτι, πιθανώς περιτριγυρισμένο από κήπους ή γεωργικές εκτάσεις.

Οι δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν επίσης ένα εκτεταμένο σύστημα άρδευσης βόρεια της πόλης, υποδηλώνοντας την ύπαρξη μεγάλης κλίμακας παραγωγής σιτηρών για την τροφοδοσία του πληθυσμού.

Ακόμα και σήμερα εντυπωσιάζουν τα τείχη της Αλεξάνδρειας.
[Credit: Charax Spasinou Project – Stuart Campbell, 2017]

Κόμβος του παγκόσμιου εμπορίου

Μεταξύ του 300 π.Χ. και του 300 μ.Χ., το εμπόριο μεταξύ της Μεσοποταμίας και της Ινδίας εντάθηκε δραματικά, με συνδέσεις που έφταναν μέχρι το Αφγανιστάν και την Κίνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι μεγάλες δίδυμες πόλεις Σελεύκεια και Κτησιφών αναδείχθηκαν κατά μήκος του Τίγρη ως αυτοκρατορικές πρωτεύουσες. Αρχαίες πηγές εκτιμούν ότι ο πληθυσμός της Σελεύκειας μόνο ανερχόταν σε 600.000 κατοίκους, δημιουργώντας τεράστια ζήτηση για εισαγόμενα αγαθά.

Σύμφωνα με τον Hauser, σχεδόν όλο το εμπόριο από την Ινδία περνούσε από την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη. Ακόμα και όταν χτίστηκαν νεότερα λιμάνια πιο νότια λόγω της συνεχιζόμενης ιζηματογένεσης, τα εμπορεύματα εξακολουθούσαν να μεταφορτώνονται πρώτα μέσω αυτής της πόλης. Η στρατηγική της θέση την έκανε απαραίτητη — μέχρι που η φύση παρενέβη για άλλη μια φορά.

Η παρακμή και η εγκατάλειψη

Η μοίρα της πόλης σφραγίστηκε από τη φύση. Η τύχη της πόλης ήταν συνδεδεμένη με τον ποταμό που την τροφοδοτούσε. Γεωλογικές μελέτες δείχνουν ότι ο Τίγρης μετατοπίστηκε σταδιακά προς τα δυτικά, αποκόβοντας την Αλεξάνδρεια από την πλωτή οδό της. Μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ., η πόλη βρισκόταν μακριά τόσο από τον ποταμό όσο και από τον Περσικό Κόλπο, ο οποίος είχε υποχωρήσει σχεδόν 180 χιλιόμετρα νότια.

Χωρίς πρόσβαση στον ποταμό, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη έχασε την οικονομική και πολιτική της σημασία και τελικά εγκαταλείφθηκε. Ωστόσο, η κληρονομιά της συνέχισε να ζει. Η σύγχρονη πόλη της Βασόρας κληρονόμησε αργότερα τον ρόλο της ως το κύριο λιμάνι της περιοχής.

Το διεπιστημονικό πρόγραμμα με επίκεντρο την Αλεξάνδρεια του Τίγρη, το οποίο χρηματοδοτήθηκε επίσης από το Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG) και, από βρετανικής πλευράς, από το Ταμείο Προστασίας Πολιτισμού του British Council, έχει ξαναγράψει ένα θεμελιώδες κεφάλαιο της αρχαίας οικονομικής ιστορίας. Η έδρα του καθηγητή Hauser στην Κωνσταντία, μοναδική στο γερμανικό πλαίσιο λόγω του συνδυασμού αρχαιολογίας και ιστορικής επιστήμης, συνέβαλε καθοριστικά σε αυτό το επίτευγμα.

Παρά τις προόδους, η πόλη εξακολουθεί να κρύβει πολλά μυστικά. Μελλοντικές ανασκαφικές εκστρατείες, που εξαρτώνται από τη χρηματοδότηση, θα καταστήσουν δυνατή την αποκάλυψη των στρωμάτων αυτής της ιστορίας και την ακριβέστερη κατανόηση της καθημερινής ζωής σε αυτό το σταυροδρόμι των ηπείρων — μια μητρόπολη που ο χρόνος και η λάσπη έθαψαν, αλλά που η επίμονη επιστήμη τελικά έφερε ξανά στο φως.

Πηγή: ArkeoNews, LBV Magazine,anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...