Η Αμφίπολη, όπως υποδηλώνει και το μεγαλοπρεπές (από απόψεως μεγέθους, αρχιτεκτονικής σύλληψης, πολυτέλειας κατασκευής αλλά και ευρημάτων) ταφικό μνημείο, υπήρξε ένα σπουδαίο αστικό κέντρο της αρχαιότητας, χτισμένο σε προνομιακή θέση, κοντά στις εύφορες εκβολές του Στρυμόνα και στο πλούσιο σε πολύτιμα μέταλλα και ναυπηγήσιμη ξυλεία όρος, το Παγγαίο.
Η αρχαία ξύλινη γέφυρα της Αμφίπολης στις όχθες του Στρυμόνα
Το 438/437 π.Χ. ο αθηναίος στρατηγός Άγνων ίδρυσε στην περιοχή των εκβολών του Στρυμόνα (είχε κατοικηθεί ήδη από τη Νεολιθική Περίοδο, όπως αποδεικνύουν τα αρχαιολογικά ευρήματα) αποικία, που αποσκίρτησε από τη μητρόπολη το 422 π.Χ. και παρέμεινε αυτόνομη πόλη έως την ένταξή της στο μακεδονικό βασίλειο του Φιλίππου Β’, το 357 π.Χ.
Η Αμφίπολη αποτέλεσε ισχυρή πόλη του μακεδονικού βασιλείου, ακμαίο οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο.
Η θέα στο Στρυμόνα και στις εκβολές του από την ακρόπολη της Αμφίπολης
Επί Ρωμαιοκρατίας η πόλη-σταθμός της Εγνατίας οδού υπήρξε σημαντικό αστικό κέντρο, με αξιοσημείωτη ανάπτυξη στον οικονομικό και στον πολιτιστικό τομέα. Νέα άνθηση γνώρισε η Αμφίπολη ως χριστιανικό προσκύνημα.
Αρχαιολογικός χώρος Αμφίπολης
Ο λοιμός του 6ου αιώνα μ.Χ. και οι μετακινήσεις σλαβικών πληθυσμών οδήγησαν σε σταδιακή υποβάθμιση της πόλης και επέφεραν τελικά τη διάλυσή της ως αστικού κέντρου.
Οι αρχαιολογικές έρευνες έχουν φέρει στο φως μεγάλα τμήματα των τειχών της Αμφίπολης, ιερά (αφιερωμένα σε τοπικές θεότητες και δαίμονες, στους ολύμπιους θεούς, στους αιγύπτιους θεούς και σε ανατολικές θεότητες), δημόσια και ιδιωτικά κτίρια (μεταξύ αυτών, μνημειακά κτίρια με ψηφιδωτά δάπεδα και τοιχογραφίες), το Γυμνάσιο, κτιριακό συγκρότημα όπου εκπαιδεύονταν και ασκούνταν οι νέοι, το θέατρο, πολυάριθμους τάφους διαφόρων τύπων με πλούσια κτερίσματα (ειδώλια, νομίσματα, αγγεία τοπικών εργαστηρίων και επείσακτα αγγεία, κοσμήματα κ.ά.), έργα κοροπλαστικής, γλυπτικής και μικροτεχνίας.
Αρχαιολογικός χώρος Αμφίπολης
Στο βόρειο σκέλος του τείχους έχει αποκαλυφθεί η μεγαλύτερη πύλη της αρχαίας Αμφίπολης (πύλη Γ), όπου κατέληγε γέφυρα του Στρυμόνα, κατασκευασμένη από ξύλινους πασσάλους (πρόκειται για τη γέφυρα που προαναφέραμε στην αρχή του κειμένου).
Την ακμή της χριστιανικής Αμφίπολης φανερώνουν τα εντυπωσιακά αρχαιολογικά ευρήματα: τμήματα του οχυρωματικού περιβόλου (ξεχωρίζει ο πύργος των στρατηγών Αλεξίου και Ιωάννη, χτισμένος το 1367), τέσσερις τρίκλιτες βασιλικές (β’ μισό 5ου αιώνα-6ος αιώνας), περίκεντρος ναός (6ος αιώνας), μνημειακή κινστέρνα (5ος/6ος αιώνας), επιγραφές, ανάγλυφα, επιτύμβιες στήλες, αγγεία, νομίσματα και έργα μικροτεχνίας.
Τοπόσημο και διακριτικό γνώρισμα της Αμφίπολης, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, είναι ο περίφημος Λέων της Αμφιπόλεως, επιτάφιο μνημείο του 4ου αιώνα π.X. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, στήθηκε προς τιμήν του Λαομέδοντος, επιφανούς μυτιληνιού τριηράρχου και στενού φίλου του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου η Αμφίπολη αποτέλεσε πεδίο σύγκρουσης μεταξύ των Αθηναίων και των Σπαρτιατών.
Αρχαιολογικός χώρος Αμφίπολης
Ειδικότερα, στο πλαίσιο του λεγόμενου Αρχιδάμειου Πολέμου (431-421 π.Χ.), το 422 π.Χ., οι Σπαρτιάτες, με επικεφαλής το στρατηγό Βρασίδα, εκστράτευσαν στη Μακεδονία και κατέλαβαν την Αμφίπολη. Οι Αθηναίοι αντέδρασαν στην κίνηση αυτή διά της αποστολής ενός δικού τους εκστρατευτικού σώματος υπό την ηγεσία του στρατηγού Κλέωνος.
Στην επακολουθήσασα μάχη —απέβη νικηφόρος για τους Σπαρτιάτες— που έλαβε χώρα κοντά στην Αμφίπολη φονεύθηκαν και οι δύο στρατηγοί, ο Βρασίδας και ο Κλέων.
Ο Θουκυδίδης, ο οποίος είχε άμεση εμπλοκή στα εν λόγω γεγονότα, γράφει σε σχέση με την Αμφίπολη τα εξής (μτφρ Άγγελος Βλάχος):
Τον ίδιο χειμώνα, ο Βρασίδας με τους συμμάχους του της Θράκης εξεστράτευσε εναντίον της Αμφίπολης, αποικίας των Αθηναίων που βρίσκεται στον ποταμό Στρυμόνα. Στο μέρος αυτό, όπου βρίσκεται τώρα η πολιτεία, είχε δοκιμάσει να χτίσει ελληνική αποικία ο Αρισταγόρας ο Μιλήσιος, όταν τον καταδίωκε ο Δαρείος, αλλά τον έδιωξαν οι Ηδώνες. Τριάντα δύο χρόνια αργότερα, οι Αθηναίοι προσπάθησαν κι εκείνοι να ιδρύσουν αποικία, στέλνοντας δέκα χιλιάδες δικούς τους αποίκους και όσους άλλους ήθελαν να πάνε, αλλά και αυτοί καταστράφηκαν στην Δράβησκο από τους Θράκες. Είκοσι εννέα χρόνια αργότερα, οι Αθηναίοι δοκίμασαν και πάλι κι έστειλαν αρχηγό τον Άγνωνα του Νικίου. Έδιωξαν τους Ηδώνες κι έχτισαν πολιτεία στο μέρος αυτό που λεγόταν Εννέα Οδοί. Χρησιμοποίησαν για βάση τους την Ηιόνα, δικό τους εμπορικό κέντρο, παραθαλάσσιο, στις εκβολές του ποταμού, σε απόσταση είκοσι πέντε στάδια από την σημερινή πολιτεία, την οποία ονόμασε ο Άγνων Αμφίπολη, επειδή ο Στρυμών σχηματίζει εκεί μια μεγάλη καμπύλη και ζώνει την πολιτεία. Ο Άγνων οχύρωσε το μέρος χτίζοντας μακρύ τείχος από την όχθη της μιας καμπής έως την άλλη κι έχτισε την πολιτεία που είναι ορατή και από την θάλασσα και από την στεριά.
Αρχαιολογικός χώρος Αμφίπολης
Ο Βρασίδας με τον στρατό του ξεκίνησαν από την Άρνη της Χαλκιδικής και, κατά το δειλινό, έφτασαν στον Αυλώνα και τον Βορμίσκο, στο σημείο όπου η λίμνη Βόλβη χύνεται στην θάλασσα και, αφού δείπνησε ο στρατός, εξακολούθησε, νύχτα, την πορεία του. Ήταν κακοκαιρία κι έριχνε χιονόνερο και γι᾽ αυτό βιάζονταν για να μην μάθουν τίποτε οι κάτοικοι της Αμφίπολης, εκτός από όσους ήσαν συνεννοημένοι μαζί του.Στην Αμφίπολη κατοικούσαν μερικοί Αργίλιοι —η Άργιλος είναι αποικία των Ανδρίων— και άλλοι που συνεννοήθηκαν με τον Βρασίδα. Μερικούς τους είχε παρασύρει ο Περδίκκας κι άλλους οι Χαλκιδείς. Αλλά οι πιο δραστήριοι ήσαν οι ίδιοι οι Αργίλιοι, γείτονες της Αμφίπολης, οι οποίοι από πάντα ήσαν ύποπτοι στους Αθηναίους ότι έχουν βλέψεις στην πολιτεία. Και τώρα που είχε παρουσιαστεί η ευκαιρία και είχε έρθει ο Βρασίδας, είχαν αρχίσει από αρκετό καιρό συνεννοήσεις με τους συμπατριώτες τους που ζούσαν στην πόλη, για να ετοιμαστεί η παράδοσή της. Την νύχτα εκείνη, οι Αργίλιοι αποστάτησαν από τους Αθηναίους, δέχτηκαν τον Βρασίδα στην πολιτεία τους και τον οδήγησαν, με τον στρατό του προτού ξημερώσει, στην γέφυρα του ποταμού, η οποία απέχει αρκετά από την πολιτεία τους. Την εποχή εκείνη τα τείχη της Αμφίπολης δεν έφταναν έως την γέφυρα, όπως τώρα, και την φύλαγε μικρή φρουρά που εύκολα την εξουδετέρωσε ο Βρασίδας, τόσο επειδή είχε γίνει προδοσία όσο κι επειδή ο Βρασίδας έκανε την επίθεσή του αιφνιδιαστικά, με την κακοκαιρία. Πέρασαν την γέφυρα και κυρίεψαν όλα τα έξω από τα τείχη περίχωρα της Αμφίπολης.
Η διάβασή του απ᾽ την γέφυρα ήταν τόσο ξαφνική για τους κατοίκους της πολιτείας —πολλοί απ᾽ όσους έμειναν έξω από την πολιτεία πιάστηκαν αιχμάλωτοι κι άλλοι έτρεξαν να βρουν καταφύγιο στα τείχη— ώστε οι Αμφιπολίτες ταράχτηκαν πολύ και άρχισαν να υποπτεύονται ο ένας τον άλλον. Λέγεται ότι, αν ο Βρασίδας, αντί ν’ αφήσει τον στρατό να λεηλατήσει, είχε κάνει έφοδο εναντίον της πολιτείας, είναι πολύ πιθανό ότι θα την κυρίευε. Αλλά ο Βρασίδας οργάνωσε στρατόπεδο και σκόρπισε τον στρατό του σ’ όλα τα περίχωρα. Βλέποντας ότι δεν γινόταν καμιά κίνηση από μέσα από την πολιτεία, όπως περίμενε, δεν επιχειρούσε τίποτε. Οι αντίπαλοι, όμως, εκείνων που είχαν οργανώσει την προδοσία, οι οποίοι είχαν μεγάλη επιβολή επάνω στο πλήθος και είχαν εμποδίσει ν’ ανοίξουν οι πύλες, έστειλαν αμέσως μήνυμα, με σύμφωνη γνώμη του Αθηναίου στρατηγού Ευκλή, αρχηγού της φρουράς, στον άλλο στρατηγό της περιφερείας Θράκης, τον Θουκυδίδη του Ολόρου (ο οποίος γράφει την ιστορία αυτήν), που βρισκόταν στην περιοχή της Θάσου —το νησί είναι αποικία της Πάρου και απέχει από την Αμφίπολη μισή μέρα ταξίδι— και ο Θουκυδίδης μόλις έλαβε το μήνυμα, έφυγε με επτά καράβια, όσα βρέθηκαν εκεί, θέλοντας να προλάβει να φτάσει στην Αμφίπολη προτού παραδοθεί η πολιτεία ή τουλάχιστον να σώσει την Ηιόνα.
Στο μεταξύ ο Βρασίδας, τόσο επειδή φοβήθηκε ότι θα φτάσει η βοήθεια από την Θάσο, όσο κι επειδή είχε μάθει ότι ο Θουκυδίδης είχε την εκμετάλλευση των χρυσωρυχείων της περιοχής αυτής της Θράκης και, για τον λόγον αυτόν, είχε επιρροή στους προκρίτους της περιοχής, βιαζόταν να κυριέψει, αν μπορούσε, την Αμφίπολη. Αν έφτανε ο Θουκυδίδης, τότε ίσως οι Αμφιπολίτες, με την ελπίδα ότι, συγκεντρώνοντας συμμαχικές δυνάμεις από τις παράκτιες πολιτείες και από την Θράκη, θα τους σώσει ο στρατηγός, δεν θα είχαν πια διάθεση να παραδοθούν στον Σπαρτιάτη. Έβγαλε, λοιπόν, κήρυκα ο Βρασίδας κι έκανε τις ακόλουθες μετριοπαθείς προτάσεις. Όσοι από τους Αμφιπολίτες και Αθηναίους βρίσκονται μέσα στην πολιτεία και θέλουν να μείνουν, θα κρατήσουν την περιουσία τους και όλα τα ατομικά και πολιτικά τους δικαιώματα. Όσοι δεν θέλουν, μπορούν να φύγουν μέσα σε πέντε μέρες, παίρνοντας μαζί τους ό,τι τους ανήκει.
Ο Λέων της Αμφιπόλεως
Άμα τ᾽ άκουσαν, οι περισσότεροι από τους Αμφιπολίτες κλονίστηκαν. Άλλωστε, ήσαν λίγοι οι Αθηναίοι που ήσαν μόνιμοι κάτοικοι, ενώ ο πολύς λαός ήταν ανάμεικτος πληθυσμός και πολλοί είχαν συγγενείς που είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι στα προάστια. Συγκρίνοντας τις προτάσεις με ό,τι είχαν φανταστεί ότι θα μπορούσαν να είναι, τις θεώρησαν επιεικείς οι Αθηναίοι επειδή ήσαν πρόθυμοι να φύγουν, γιατί θεωρούσαν ότι αυτοί κινδυνεύουν περισσότερο από τους άλλους και δεν περίμεναν να έρθει γρήγορα βοήθεια. Ο πολύς λαός δεν θα έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα και, πράγμα ανέλπιστο, θα γλίτωνε από τον κίνδυνο. Όσοι είχαν συνεννοηθεί με τον Βρασίδα, βλέποντας ότι το πλήθος του κόσμου άλλαζε γνώμη και δεν ακολουθούσε πια τον Αθηναίο στρατηγό που ήταν μες στην πόλη, άρχισαν να μιλούν φανερά, υποστηρίζοντας τον Βρασίδα. Έγινε, λοιπόν, η συνθηκολόγηση και δέχτηκαν τον Βρασίδα με τους όρους που είχε προκηρύξει. Έτσι παραδόθηκαν οι Αμφιπολίτες. Το βράδυ της ίδιας μέρας, ο Θουκυδίδης έφτασε στην Ηιόνα με τα καράβια, ενώ ο Βρασίδας είχε μόλις κυριέψει την Αμφίπολη και, παρά μια μόνο νύχτα, θα έπαιρνε και την Ηιόνα. Αν τα καράβια δεν είχαν φτάσει τόσο γρήγορα, ο Βρασίδας θα κυρίευε την Ηιόνα τα ξημερώματα.
Μετά απ᾽ αυτό ο Θουκυδίδης πηρέ όσα μέτρα χρειάζονταν στην Ηιόνα για να την ασφαλίσει αν έκανε αμέσως επίθεση ο Βρασίδας και για να είναι σε θέση ν’ ανθέξει αργότερα. Δέχτηκε στην Ηιόνα και όσους είχαν προτιμήσει να φύγουν από την επάνω πόλη, σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας. Ο Βρασίδας έκανε αιφνιδιαστική επίθεση, με καράβια, απ’ το ποτάμι, ελπίζοντας να κυριέψει το ακρωτήρι που εξέχει από το τείχος κι έτσι να ελέγχει το στόμιο του ποταμού. Έκανε ταυτόχρονα επίθεση κι από την στεριά, αλλά τον αποκρούσαν κι από τις δυο μεριές. Ύστερα τακτοποίησε την κατάσταση στην Αμφίπολη. Προσχώρησε στον Βρασίδα η Μύρκινος, πολιτεία Ηδωνική, αφού δολοφονήθηκε ο βασιλεύς των Ηδώνων Πιττακός από τον γιο του Γοάξιο και την γυναίκα του Βραυρώ. Λίγο αργότερα προσχώρησαν η Γαληψός και η Οισύμη, αποικίες της Θάσου. Αμέσως μετά την πτώση της Αμφίπολης, έφτασε ο Περδίκκας και συνεργαζόταν με τον Βρασίδα.
Όταν έχασαν την Αμφίπολη οι Αθηναίοι, ανησύχησαν πάρα πολύ. Εκτός από τ᾽ άλλα, η πολιτεία αυτή τους ήταν πολύτιμη, επειδή τους έστελνε ξυλεία για τα ναυπηγεία και σημαντική χρηματική πρόσοδο. Εκτός απ’ αυτό, ενώ έως τότε οι Λακεδαιμόνιοι μπορούσαν (αφού τους άφηναν οι Θεσσαλοί να περνούν) να εκστρατεύουν εναντίον των συμμάχων των Αθηναίων αλλά μόνο έως τον Στρυμόνα —αφού δεν είχαν τον έλεγχο της γέφυρας και δεν μπορούσαν να προελάσουν πιο πέρα, γιατί στον βοριά ο ποταμός σχηματίζει μεγάλη λίμνη, ενώ στην περιοχή της Ηιόνας φρουρούσε ο στόλος— τώρα η διάβαση του ποταμού ήταν εύκολη και οι Αθηναίοι φοβόνταν μην επαναστατήσουν οι σύμμαχοί τους επειδή ο Βρασίδας έδειχνε μετριοπάθεια σε όλες τις περιστάσεις και διέδιδε παντού ότι τον είχαν στείλει για ν’ απελευθερώσει την Ελλάδα. Οι πολιτείες που ήσαν σύμμαχες με την Αθήνα έμαθαν ότι έπεσε η Αμφίπολη, πληροφορήθηκαν τις υποσχέσεις του Βρασίδα και πόσο ήταν μαλακός και τους γεννήθηκε μεγάλη επιθυμία ν’ αποστατήσουν. Έστελναν, κρυφά, κήρυκες στον Βρασίδα παρακαλώντας τον να έρθει να τις βοηθήσει και η καθεμιά είχε την επιθυμία να επαναστατήσει εκείνη πρώτη. Νόμιζαν ότι δεν είχαν τίποτε να φοβηθούν υποτιμώντας —όπως αποδείχτηκε αργότερα— τις δυνάμεις των Αθηναίων, γιατί έκριναν την κατάσταση πολύ περισσότερο σύμφωνα με τις επιθυμίες τους παρά με την φρόνηση της προβλεπτικότητας. Όταν οι άνθρωποι επιθυμούν κάτι, συνηθίζουν να στηρίζονται στην άλογη ελπίδα, ενώ εκείνο που είναι αντίθετο προς την επιθυμία τους το αποδιώχνουν απ’ τη σκέψη τους με αυθαίρετους συλλογισμούς. Εκτός απ᾽ αυτά, επειδή οι Αθηναίοι είχαν πρόσφατα νικηθεί από τους Βοιωτούς και ο Βρασίδας, για να προσεταιρισθεί τον κόσμο διέδιδε, παραπλανητικά, ότι στην Νίσαια οι Αθηναίοι δεν είχαν τολμήσει ν᾽ αναμετρηθούν με τον λίγο στρατό (με τον οποίο είχε πάει να βοηθήσει τα Μέγαρα) που είχε τώρα μαζί του, ο κόσμος αναθάρρησε και πίστεψαν ότι κανείς δεν θα ερχόταν να τους επιτεθεί. Αλλά πάνω απ᾽ όλα, ένιωθαν μεγάλη χαρά για όσα συνέβαιναν και ήταν η πρώτη φορά που έβλεπαν τους Σπαρτιάτες να επιχειρούν κάτι με ενθουσιασμό. Γι’ αυτό και ήσαν όλοι έτοιμοι ν᾽ αντιμετωπίσουν οποιονδήποτε κίνδυνο. Οι Αθηναίοι πληροφορήθηκαν τις διαθέσεις αυτές των συμμάχων τους και, όσο τους επέτρεπε το μικρό χρονικό διάστημα και ο χειμώνας, έστειλαν φρουρές στις διάφορες πολιτείες. Ο Βρασίδας μήνυσε στην Σπάρτη να του στείλουν στρατό κι ετοιμαζόταν να ναυπηγήσει καράβια στον Στρυμόνα. Οι Λακεδαιμόνιοι, όμως, αρνήθηκαν να του στείλουν ενισχύσεις, τόσο επειδή τον φθονούσαν οι άρχοντες της Σπάρτης όσο και επειδή ήθελαν να επιτύχουν να πάρουν πίσω τους αιχμαλώτους της Σφακτηρίας και να τερματίσουν τον πόλεμο.
[…]
Ο Λέων της Αμφιπόλεως
Για λίγο καιρό ο Κλέων αδράνησε, αλλά έπειτα αναγκάστηκε να κάνει εκείνο ακριβώς που περίμενε ο Βρασίδας. Ο στρατός του δυσφορούσε επειδή έμενε άπρακτος και άρχισαν να σκέπτονται τον αρχηγό τους και να συγκρίνουν την μεγάλη εμπειρία και την μεγάλη τόλμη του Βρασίδα, με τον οποίον θ’ αναμετριόταν η τόση απειρία και η τόση δειλία του δικού τους αρχηγού, που τον είχαν ακολουθήσει με μεγάλη απροθυμία. Ο Κλέων ένιωσε την δυσαρέσκεια αυτή και, για να μην χάσει ο στρατός το ηθικό του από την αδράνεια, σήκωσε το στρατόπεδο και ξεκίνησε. Συμπεριφέρθηκε με τον τρόπο με τον οποίο είχε συμπεριφερθεί μετά την επιτυχία του στην Πύλο, όταν νόμισε ότι είχε στρατηγικές ικανότητες. Ούτε καν φαντάστηκε πως θα έβγαινε κανείς να τον αντιμετωπίσει, αλλά είπε ότι προχωρούσε για αναγνώριση του εδάφους και ότι περίμενε τις ενισχύσεις, όχι για να είναι απόλυτα ασφαλής στην περίπτωση που θα υποχρεωνόταν να δώσει μάχη, αλλά για να μπορέσει να περικυκλώσει εντελώς την πολιτεία και να την κυριέψει με έφοδο. Προχώρησε, λοιπόν, κι εγκατέστησε τον στρατό του σ’ έναν οχυρό λόφο, μπροστά στην Αμφίπολη, και πήγε να δει τους βάλτους που σχηματίζει ο Στρυμών και την πλευρά της πολιτείας που βλέπει προς την Θράκη. Νόμιζε ότι θα μπορούσε να υποχωρήσει όποια στιγμή ήθελε, χωρίς ν’ αναγκαστεί να δώσει μάχη. Πραγματικά, κανείς δεν φαινόταν απάνω στα τείχη και κανείς δεν έβγαινε από τις πύλες. Ήσαν όλες κλειστές. Ο Κλέων μετανοούσε που δεν είχε φέρει μαζί του πολιορκητικές μηχανές, γιατί νόμιζε ότι η πολιτεία ήταν αφρούρητη και ότι θα την είχε κυριέψει.
Μόλις ο Βρασίδας είδε τους Αθηναίους να ξεκινούν, κατέβηκε κι αυτός από το Κερδύλιο και μπήκε στην Αμφίπολη. Δεν επιχείρησε να βγει από την πολιτεία και ν’ αντιπαραταχτεί εναντίον των Αθηναίων, γιατί δεν είχε εμπιστοσύνη στον στρατό του που τον θεωρούσε κατώτερο από του εχθρού, όχι σε αριθμό, αφού ήσαν περίπου ισόπαλοι, αλλά σε ποιότητα. Η Αθήνα είχε στείλει στρατιώτες μόνο Αθηναίους πολίτες και τους καλύτερους Λημνίους και Ιμβρίους. Ετοιμάστηκε, λοιπόν, να εφαρμόσει ένα τέχνασμα. Αν φανέρωνε στον εχθρό τον αριθμό των πολεμιστών του και τον οπλισμό τους, που μόλις επαρκούσε, θα είχε λιγότερες πιθανότητες να νικήσει παρά εάν έκρυβε τις δυνάμεις του για να μην τις δει ο εχθρός από πριν και τις αψηφήσει. Διάλεξε, λοιπόν, εκατόν πενήντα οπλίτες, άφησε τον υπόλοιπο στρατό στις διαταγές του Κλεαρίδα και σχεδίασε να κάνει αιφνιδιασμό προτού αποσυρθούν οι Αθηναίοι, γιατί πίστευε ότι δεν θα παρουσιαζόταν άλλη ευκαιρία να τους βρει μόνους, εάν τους ερχόταν η βοήθεια που περίμεναν.
[…]
Ο Κλέων είχε δει τον Βρασίδα όταν κατέβαινε από το Κερδύλιο και, καθώς μπορούσε, από ψηλά, να βλέπει μέσα στην πολιτεία, τον παρακολουθούσε όταν έκανε θυσία στον ναό της Αθηνάς και μετά, όταν έκανε τις προετοιμασίες του. Είχε προχωρήσει για ν’ αναγνωρίσει το έδαφος, όταν του αναγγείλαν ότι ολόκληρος ο εχθρικός στρατός ήταν παραταγμένος μέσα στην πολιτεία και ότι κάτω από τις πύλες φαίνονταν πολλά πόδια αλόγων και ανθρώπων που ήσαν έτοιμοι να κάνουν έξοδο. Μόλις το άκουσε ο Κλέων, πλησίασε και όταν το διαπίστωσε ο ίδιος, επειδή δεν ήθελε να δώσει μάχη προτού φθάσουν οι ενισχύσεις και νόμιζε ότι είχε όλον τον καιρό να επιχειρήσει και την υποχώρησή του, έδωσε διαταγή να υψωθεί το σήμα για υποχώρηση και παράγγειλε να βαδίσει ο στρατός στην Ηιόνα. Η αριστερή πτέρυγα θα ξεκινούσε πρώτη. Ήταν ο μόνος τρόπος που μπορούσε να γίνει ο ελιγμός. Του φάνηκε, όμως, ότι ο ελιγμός γινόταν πολύ σιγά κι έδωσε διαταγή στην δεξιά πτέρυγα να προχωρήσει κάνοντας κλίση προς τ᾽ αριστερά και προσφέροντας έτσι στον εχθρό το ακάλυπτο μέρος των οπλιτών. Όταν ο Βρασίδας αντιλήφθηκε την ευκαιρία και είδε τον στρατό των Αθηναίων να υποχωρεί, είπε σε όσους είχε μαζί του και στους άλλους: «Οι άνθρωποι αυτοί δεν θα μας αντισταθούν. Τούτο φαίνεται καθαρά από τον τρόπο που κινούν τα κοντάρια τους και τα κεφάλια τους. Όσοι βαδίζουν έτσι δεν αντέχουν, συνήθως, σε επίθεση. Ας ανοίξει, λοιπόν, κάποιος την πύλη που όρισα κι ας κάνομε αμέσως επίθεση με ορμή». Βγήκε από την πύλη που έβλεπε προς τον φράχτη και από την πρώτη πύλη του Μακρού Τείχους που υπήρχε τότε και όρμησε, τρέχοντας, απάνω στον ίσιο δρόμο που περνάει κοντά στο τρόπαιο το οποίο βλέπει κανείς σήμερα, κατά μήκος του πιο οχυρού σημείου της πολιτείας. Έπεσε πάνω στο κέντρο των Αθηναίων, που, φοβισμένοι από την δική τους αταξία, τρόμαξαν με την τόλμη του και τράπηκαν σε φυγή. Βγήκε, όπως είχε συμφωνηθεί, και ο Κλεαρίδας από τις Θρακικές πύλες κι έκανε επίθεση. Η σύγχυση γενικεύτηκε στις τάξεις των Αθηναίων που δεν περίμεναν τέτοιο διπλό αιφνιδιασμό. Η αριστερή τους πτέρυγα που είχε προχωρήσει προς την Ηιόνα, διαλύθηκε αμέσως κι έφυγε. Ο εχθρός βρισκόταν σε πλήρη υποχώρηση κι ο Βρασίδας ετοιμαζόταν να στραφεί εναντίον της δεξιάς πτέρυγας, όταν πληγώθηκε. Έπεσε χωρίς να τον καταλάβουν οι Αθηναίοι και οι γύρω στρατιώτες του τον μεταφέραν μακριά. Η δεξιά πτέρυγα των Αθηναίων αντιστάθηκε περισσότερο. Ο Κλέων, που απ᾽ την αρχή δεν είχε σκοπό να πολεμήσει, είχε φύγει αμέσως, αλλά τον πρόλαβε ένας Μυρκίνιος πελταστής και τον σκότωσε, οι οπλίτες του όμως ανασυγκροτήθηκαν πάνω στον λόφο και απόκρουσαν δύο και τρεις φορές τον Κλεαρίδα και δεν υποχώρησαν παρά μόνο όταν περικυκλώθηκαν από το ιππικό των Μυρκινίων και της Χαλκιδικής και από τους πελταστές που τους χτυπούσαν με ακόντια. Έτσι ολόκληρος ο στρατός τράπηκε σε φυγή και όσοι δεν είχαν σκοτωθεί στην μάχη σώμα με σώμα, ή μετά, από το Χαλκιδικό ιππικό και τους πελταστές, έφυγαν με μεγάλη δυσκολία παίρνοντας διάφορα μονοπάτια στα βουνά και έφτασαν στην Ηιόνα. Οι στρατιώτες που είχαν σηκώσει τον Βρασίδα από την μάχη τον μεταφέραν στην πολιτεία, ενώ ανάπνεε ακόμα. Έμαθε ότι ο στρατός του νικούσε και μετά από λίγο πέθανε. Ο υπόλοιπος στρατός γύρισε με τον Κλεαρίδα από την καταδίωξη, γύμνωσε τους νεκρούς και έστησε τρόπαιο.
Μετά απ’ αυτά όλοι οι σύμμαχοι παρακολούθησαν, με τα όπλα τους, την δημόσια ταφή του Βρασίδα, τον οποίο έθαψαν μέσα στην πόλη, στην είσοδο της σημερινής αγοράς. Οι Αμφιπολίτες περιέβαλαν το μνημείο με κιγκλίδωμα. Από τότε του προσφέρουν θυσίες σαν σε ήρωα. Κάθε χρόνο οργανώνουν αγώνες στην μνήμη του και τον έχουν ανακηρύξει ιδρυτή της αποικίας. Κατεδάφισαν όλες τις οικοδομές που είχε χτίσει ο Άγνων και εξαφάνισαν ό,τι μπορούσε να θυμίζει ότι ο Άγνων ήταν ιδρυτής της αποικίας. Οι Αμφιπολίτες όχι μόνο θεωρούσαν τον Βρασίδα σωτήρα τους αλλά, από φόβο των Αθηναίων, ήθελαν να διατηρήσουν την συμμαχία τους με τους Λακεδαιμονίους. Αφού είχαν πόλεμο με τους Αθηναίους, δεν είχαν κανένα συμφέρον αλλά και καμιά διάθεση ν᾽ αποδίδουν τιμές στην μνήμη του Άγνωνος. Αποδώσαν τους νεκρούς στους Αθηναίους, οι οποίοι είχαν χάσει εξακόσιους στρατιώτες, ενώ οι αντίπαλοί τους είχαν χάσει μόνο επτά, επειδή δεν είχε γίνει τακτική μάχη, αλλά η σύγκρουση έγινε αιφνιδιαστικά και οι Αθηναίοι είχαν πανικοβληθεί προτού αρχίσει. Οι Αθηναίοι αφού σήκωσαν τους νεκρούς τους έφυγαν με τα πλοία για την Αθήνα, ενώ ο Κλεαρίδας έμεινε στην Αμφίπολη για να τακτοποιήσει την κατάσταση.
Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, χάρτης όπου απεικονίζεται η διάταξη των αντίπαλων δυνάμεων στη μάχη της Αμφίπολης (422 π.Χ.)
in.gr
