«Οι Πύλες του Θανάτου» ανακαλύφθηκαν στην Πέργη: Πώς ένα ρωμαϊκό στάδιο μετατράπηκε σε χώρο εκτελέσεων

 

Η ανακάλυψη των «Πυλών του Θανάτου» στην Πέργη αποκαλύπτει ένα ρωμαϊκό στάδιο που είχε μετατραπεί σε χώρο εκτελέσεων και θεαμάτων.

Μια πρωτοποριακή αρχαιολογική ανακάλυψη στην αρχαία πόλη της Πέργης αποκάλυψε μια δραματική και ανησυχητική μεταμόρφωση στη χρήση του δημόσιου χώρου κατά την Ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο. Το μνημειώδες στάδιο της Πέργης, που κάποτε αποτελούσε ένα ζωντανό κέντρο αθλητικών αγώνων, μετατράπηκε αργότερα σε μια πολυλειτουργική αρένα σχεδιασμένη για μονομαχίες, θεάματα με ζώα και δημόσιες εκτελέσεις. Τα ευρήματα, που αποτελούν μέρος του προγράμματος «Heritage for the Future Project» υπό την καθοδήγηση της καθηγήτριας Δρ. Sedef Çokay Kepçe του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης, παρέχουν σπάνιες και λεπτομερείς πληροφορίες για τις κοινωνικές και πολιτικές δυναμικές της Ύστερης Αρχαιότητας στην Ανατολία.

Ένα μνημείο που επαναπροσδιορίστηκε: Από τον αθλητισμό στο θέαμα

Η Πέργη, που βρίσκεται στην σημερινή περιοχή Aksu της Αττάλειας, ήταν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Παμφυλίας και αποτέλεσε την πρωτεύουσά της κατά την Ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή περίοδο. Η πόλη φημίζεται για την άριστα διατηρημένη αστική της δομή, η οποία περιλαμβάνει κιονοστοιχίες, λουτρά, ναούς και ένα θέατρο. Μεταξύ αυτών των κτιρίων, το στάδιο —που χτίστηκε αρχικά τον 2ο αιώνα μ.Χ.— αποτελούσε σύμβολο αστικής υπερηφάνειας και χώρο συγκέντρωσης της κοινότητας.

Χρησιμοποιούμενο παραδοσιακά για αγώνες δρόμου και αθλητικούς διαγωνισμούς, το στάδιο μπορούσε να φιλοξενήσει χιλιάδες θεατές. Ωστόσο, νέες ανασκαφές αποκαλύπτουν ότι κατά την Ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο (περίπου 3ος έως 6ος αιώνας μ.Χ.), το κτίριο υπέστη σημαντικές αρχιτεκτονικές τροποποιήσεις. Αυτές οι αλλαγές δεν ήταν απλώς αισθητικές αλλά λειτουργικές, υποδηλώνοντας μια πλήρη αλλαγή στη χρήση του κτιρίου.

[Credit: Arkeoloji Haber]

Αρχιτεκτονικά στοιχεία που μαρτυρούν τη μεταμόρφωση

Σύμφωνα με τον Δρ. Aytaç Dönmez, αναπληρωτή επικεφαλής των ανασκαφών, το στάδιο αναδιαμορφώθηκε ώστε να φιλοξενεί μια ποικιλία θεαμάτων πέρα από τον αθλητισμό. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν δομικές προσθήκες, όπως υπερυψωμένες πλατφόρμες που πιθανώς χρησιμοποιούνταν για τη διοργάνωση παραστάσεων, κλειστούς θαλάμους που ερμηνεύονται ως χώροι φύλαξης ζώων, καθώς και πολύπλοκους μηχανισμούς στις πύλες που έλεγχαν την είσοδο στην αρένα.

Αυτά τα χαρακτηριστικά συάδουν σε μεγάλο βαθμό με τα γνωστά σχέδια των ρωμαϊκών αμφιθεάτρων, γεγονός που υποδηλώνει ότι το στάδιο της Πέργης μετατράπηκε ουσιαστικά σε χώρο εκτελέσεων χωρίς να κατασκευαστεί νέο κτίριο. Αυτή η προσαρμογή αντανακλά τόσο τον οικονομικό ρεαλισμό όσο και την εξέλιξη των προτιμήσεων του κοινού όσον αφορά την ψυχαγωγία κατά την Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Η πρακτική της damnatio ad bestias

Μία από τις σημαντικότερες ερμηνείες που προκύπτουν από την ανασκαφή είναι η πιθανότητα η Πέργη να φιλοξενούσε damnatio ad bestias, μια μορφή θανατικής ποινής κατά την οποία οι καταδικασθέντες εκτελούνταν εκθέτοντάς τους σε άγρια ζώα. Αυτή η πρακτική, που συχνά διεξαγόταν μπροστά σε μεγάλο κοινό, λειτουργούσε τόσο ως μορφή ψυχαγωγίας όσο και ως επίδειξη της αυτοκρατορικής εξουσίας.

Υπάρχουν διάφορα στοιχεία που υποστηρίζουν αυτή τη θεωρία: η ανακάλυψη οστών ζώων μέσα στην αρένα, εικονογραφικές αναπαραστάσεις που συνάδουν με σκηνές μάχης ζώων και η παρουσία της υποδομής που απαιτείται για τη διοργάνωση τέτοιων εκδηλώσεων. Αν και οι άμεσες γραπτές μαρτυρίες από την Πέργη είναι περιορισμένες, τα αρχαιολογικά δεδομένα υποδηλώνουν έντονα ότι τέτοια θεάματα αποτελούσαν μέρος της ζωής της πόλης κατά την ύστερη αρχαιότητα.

[Credit: Arkeoloji Haber]

Οι «Πύλες του Θανάτου»: Μια μοναδική ανακάλυψη

Ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο που αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών είναι ένα σύστημα πέντε παρακείμενων εισόδων, το οποίο οι ερευνητές αποκαλούν πλέον «Πύλες του Θανάτου». Οι πύλες αυτές φαίνεται να έχουν σχεδιαστεί ειδικά για την απελευθέρωση ζώων στην αρένα με ελεγχόμενο και διαδοχικό τρόπο.

Αυτή η διάταξη είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη, καθώς δεν έχει καταγραφεί στο παρελθόν στην Πέργη ούτε υπάρχουν πολλά παρόμοια παραδείγματα σε άλλους ρωμαϊκούς αρχαιολογικούς χώρους. Οι πύλες θα επέτρεπαν στους διοργανωτές να χορογραφούν τις εκδηλώσεις με ακρίβεια, εντείνοντας το δράμα, την αγωνία και τον κίνδυνο τόσο για τους συμμετέχοντες όσο και για τους θεατές.

Η ανακάλυψη αυτού του συστήματος όχι μόνο ενισχύει την κατανόησή μας για τη ρωμαϊκή τεχνολογία ψυχαγωγίας, αλλά υπογραμμίζει επίσης τον υπολογισμένο χαρακτήρα αυτών των βίαιων θεαμάτων.

[Credit: Arkeoloji Haber]

Μονομάχοι, pontarii και η κουλτούρα της παράστασης

Εκτός από τις εκτελέσεις, η αρένα φιλοξενούσε πιθανώς διάφορες μορφές μονομαχιών. Μεταξύ των πιθανοτήτων που εξετάζουν οι αρχαιολόγοι συγκαταλέγεται η διεξαγωγή παραστάσεων με pontarius —ένα λιγότερο γνωστό είδος μονομαχίας που περιελάμβανε σκηνικές κατασκευές που έμοιαζαν με γέφυρες (pons). Αυτές οι εξειδικευμένες μονομαχίες απαιτούσαν ιδιαίτερες χωρικές διατάξεις, οι οποίες ενδέχεται να αντιστοιχούν σε ορισμένες από τις αρχιτεκτονικές τροποποιήσεις που έχουν παρατηρηθεί στο στάδιο.3

Τέτοιες παραστάσεις αναδεικνύουν την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα της ρωμαϊκής κουλτούρας ψυχαγωγίας, όπου η βία είχε αποκτήσει τελετουργικό χαρακτήρα και εντασσόταν σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο.

Αναγέννηση μέσα στο σκοτάδι: Η Κρήνη του Κέστρου

Ενώ η μεταμόρφωση του σταδίου αποκαλύπτει ένα πιο σκοτεινό κεφάλαιο της ιστορίας της Πέργης, οι πρόσφατες προσπάθειες έχουν φέρει επίσης σημάδια αναγέννησης. Η Κρήνη του Κέστρου, που χρονολογείται από την εποχή του Αδριανού τον 2ο αιώνα μ.Χ., έχει αναστηλωθεί με επιτυχία. Το νερό ρέει πλέον μέσα από την κρήνη για πρώτη φορά μετά από περίπου 1.800 χρόνια, επανασυνδέοντας τον χώρο με τα αρχαία υδραυλικά του συστήματα.

Η Κρήνη του Κέστρου. [Credit: AA]

Αυτή η αναστήλωση βελτιώνει την εμπειρία των επισκεπτών, αλλά συμβολίζει επίσης τον συνεχιζόμενο διάλογο μεταξύ παρελθόντος και παρόντος σε αρχαιολογικούς χώρους όπως η Πέργη.

Η Πέργη στο ιστορικό της πλαίσιο

Οι ρίζες της Πέργης ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού, ενώ η πόλη συνέχισε να ακμάζει κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής, της Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής περιόδου. Ως πρωτεύουσα της Παμφυλίας, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στο εμπορικό, πολιτικό και πολιτιστικό βίο της περιοχής. Η στρατηγική της θέση κοντά στις ακτές της Μεσογείου και οι εύφορες πεδιάδες συνέβαλαν στην ευημερία της.

Η πόλη συνδέεται επίσης με την πρώιμη χριστιανική ιστορία. Σύμφωνα με την παράδοση, ο απόστολος Παύλος πέρασε από την Πέργη κατά τη διάρκεια των ιεραποστολικών του ταξιδιών. Με την πάροδο των αιώνων, συσσωρεύτηκαν στρώματα ιστορίας, καθένα από τα οποία άφησε το σημάδι του στο αστικό τοπίο.

Μια ματιά στη ρωμαϊκή κοινωνία

Η μετατροπή του σταδίου της Πέργης σε χώρο εκτελέσεων προσφέρει μια συναρπαστική εικόνα της πολυπλοκότητας της ρωμαϊκής κοινωνίας. Απεικονίζει τον τρόπο με τον οποίο η δημόσια αρχιτεκτονική μπορούσε να επαναπροσανατολιστεί ώστε να αντανακλά τις μεταβαλλόμενες αξίες, από τους αστικούς αγώνες έως τα αυτοκρατορικά θεάματα και τον έλεγχο.

[Credit: ABAAM Archive]

Σε ευρύτερο πλαίσιο, τα ευρήματα αμφισβητούν τις σύγχρονες αντιλήψεις για τις αρχαίες πόλεις ως στατικά μνημεία. Αντίθετα, αποκαλύπτουν δυναμικά περιβάλλοντα που διαμορφώνονταν από τις μεταβαλλόμενες πολιτικές, πολιτισμικές και κοινωνικές δυνάμεις.

Καθώς οι ανασκαφές συνεχίζονται, η Πέργη είναι πιθανό να αποκαλύψει περαιτέρω ευρήματα που θα εμβαθύνουν την κατανόησή μας για τη ζωή —και τον θάνατο— στον αρχαίο κόσμο. Προς το παρόν, οι «Πύλες του Θανάτου» στέκονται ως μια ισχυρή μαρτυρία της διττής φύσης του ρωμαϊκού πολιτισμού: ικανός τόσο για αρχιτεκτονική λαμπρότητα όσο και για οργανωμένη βαρβαρότητα.

Διαβάστε εδώ  τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Dönmez, A. (2026). Doors to death: The final report of the stadium-amphitheatre excavations at Perge. Oxford Journal of Archaeology, 45(1), 93–114.

Πηγή: ArkeoNews, anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...

Περού: 58 γυναίκες εντοπίστηκαν σε αρχαίο τάφο - Ποιες ήταν;

  Οι αρχαιολόγοι ανέσυραν περισσότερα από 1.300 αντικείμενα από την περιοχή

Ο λαός των Wari ίδρυσε την πρωτεύουσά του στην κοιλάδα του Ayacucho, στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται στο νότιο-κεντρικό Περού.

Από εκεί εξαπλώθηκε ο πολιτισμός τους, σχηματίζοντας αυτό που πιθανώς ήταν η πρώτη αυτοκρατορία των Άνδεων.

Σχεδόν 550 μίλια βόρεια της πρωτεύουσας των Wari, στην περιοχή Ancash, μια ανασκαφή το 2012 οδήγησε σε μια αξιοσημείωτη ανακάλυψη, ρίχνοντας νέο φως στην κοινωνία των Wari. Εκεί μια πολωνο-περουβιανή ομάδα ανακάλυψε το πρώτο άθικτο μαυσωλείο των Wari σε μια τοποθεσία γνωστή ως El Castillo de Huarmey (το Κάστρο του Huarmey).

Σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα, το 1919, ο Χούλιο Σ. Τέλο- γνωστός ως ο πατέρας της περουβιανής αρχαιολογίας- επισκέφθηκε την τοποθεσία, αλλά αναγκάστηκε να φύγει λόγω της εκδήλωσης της βουβωνικής πανώλης. Αργότερα, το El Castillo de Huarmey ξεχάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τους ερευνητές, αλλά δυστυχώς όχι από τους huaqueros (τυμβωρύχοι).

Οι παράνομες ανασκαφές προκάλεσαν σημαντικές ζημιές, ενώ ένας σεισμός τη δεκαετία του 1970 έφερε στην επιφάνεια αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία προσέλκυσαν ακόμη περισσότερους κλέφτες.

Μία μοναδική ανακάλυψη στο Περού

Παρά τις δυσκολίες, δύο αρχαιολόγοι, ο Μίλος Γκιέρς και Ρομπέρτο Πιμεντέλ Νίτα, άρχισαν να ανασκάπτουν τον χώρο το 2010. Γνώριζαν ότι, ακόμη και μετά την απομάκρυνση του παχέος στρώματος επιφανειακών ερειπίων, οι πιθανότητές τους να βρουν κάτι ανέπαφο ήταν ελάχιστες, αλλά ήταν διατεθειμένοι να αναλάβουν τον κίνδυνο. Με τον καιρό, η επιμονή τους ανταμείφθηκε.

Ο χώρος περιείχε μια αρκετά μεγάλη νεκρόπολη και μια οικιστική περιοχή. Το μαυσωλείο, που βρίσκεται στην κορυφή ενός λόφου, είναι ένα μεγαλοπρεπές, ορθογώνιο κτίριο, εν μέρει χτισμένο πάνω στο βράχο, με πρόσοψη βαμμένη κόκκινη. Μόνο τα κάτω τμήματα των τοίχων του είχαν διασωθεί, αλλά αρκούσαν για να δείξουν ότι κάποτε ήταν ένα δαιδαλώδες συγκρότημα με περισσότερους από 20 θαλάμους.

Στο κέντρο αυτού του συγκροτήματος, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ένα μικρό δωμάτιο με μια σειρά κόγχων στους τοίχους του, στο οποίο δεσπόζε ένας μεγάλος πάγκος που έμοιαζε με θρόνο. Το δωμάτιο αυτό αποτέλεσε το επίκεντρο της ανασκαφικής εκστρατείας όταν ανακαλύφθηκε ένας υπόγειος θάλαμος ακριβώς από κάτω του. Η ανασκαφή αυτού του κρυμμένου χώρου αποκάλυψε την πρώτη άθικτη ομαδική ταφή μελών της ελίτ των Wari που έχει βρεθεί ποτέ.

Ο θάλαμος αποτελείτο από ένα μεγάλο κεντρικό δωμάτιο και τρεις πλευρικούς υποθαλάμους, μέσα στους οποίους βρέθηκαν τα λείψανα 58 γυναικών, όλες θαμμένες με πλούσια κτερίσματα. Οι ξηρές συνθήκες μέσα στον τάφο είχαν εξασφαλίσει την εξαιρετικά καλή διατήρηση του περιεχομένου. Τα ίδια τα σώματα είχαν ταφεί σε καθιστή θέση, ενώ υπολείμματα υφάσματος υποδηλώνουν ότι είχαν τυλιχτεί με πράσινο και λευκό υλικό, το οποίο συγκρατούνταν στη θέση τους από ένα παχύ πλέγμα.

Σε έναν από τους βοηθητικούς θαλάμους, η ομάδα εντόπισε τη σορό μιας υψηλόβαθμης ευγενούς, γνωστής με το παρατσούκλι «Βασίλισσα του Huarmey». Ήταν περίπου 60 ετών όταν πέθανε και είχε ταφεί μαζί με πολύτιμα αντικείμενα, μεταξύ των οποίων και διακοσμητικά αυτιών, ένα σύμβολο εξουσίας στον κόσμο των Άνδεων που συνήθως συνδέεται με την ανδρική ελίτ. Είναι προφανές ότι κατείχε μεγάλη πολιτική εξουσία.

Ταφές της ελίτ

Οι αρχαιολόγοι ανέσυραν περισσότερα από 1.300 αντικείμενα από τον χώρο, μεταξύ των οποίων κοσμήματα, όπλα, αγγεία και εργαλεία υφαντικής. Τα υλικά είναι υψηλής ποιότητας και μερικά θεωρούνταν πολυτέλεια για την εποχή: κόκκινα κοχύλια spondylus (εισαγόμενα από τον Ισημερινό), οψιδιανός και πολύτιμα μέταλλα. Τα εργαλεία υφαντικής της Βασίλισσας του Huarmey, μέρος των κτερισμάτων της, ήταν κατασκευασμένα από χρυσό.

Η βιολογική ανάλυση των λειψάνων υποδηλώνει ότι κανένα από τα άτομα που θάφτηκαν στον χώρο δεν έπασχε από σοβαρές ασθένειες κατά τη διάρκεια της ζωής του, επιβεβαιώνοντας ότι ανήκαν στην εκλεκτή ελίτ του κράτους των Wari.

Ο τάφος πρέπει να παρέμεινε ανοιχτός για κάποιο χρονικό διάστημα, καθώς έντομα, νύμφες μυγών, φίδια και τα αυγά τους είχαν εγκατασταθεί ακόμη και μέσα στα κρανία των νεκρών. Αυτό υποδηλώνει ότι δεν θάφτηκαν όλοι ταυτόχρονα. Όταν ήρθε η ώρα να κλείσουν τον θάλαμο, οι Wari γέμισαν τον χώρο με χώμα, πέτρες και λάσπη. Τα σώματα έξι θυσιασμένων εφήβων κοριτσιών επίσης αφέθηκαν πίσω. Στη συνέχεια, κάλυψαν ολόκληρο τον τάφο με ένα στρώμα από χαλίκια, το οποίο χρησίμευσε επίσης για να στερεώσει μια μεγάλη ξύλινη ράβδο που έδειχνε κάθετα από τον ταφικό θάλαμο προς τον θρόνο που βρισκόταν από πάνω.

Τα τελευταία σώματα που θάφτηκαν ήταν αυτά ενός άνδρα και μιας γυναίκας που φύλαγαν τον τάφο. Για να προετοιμαστούν για αυτόν τον ρόλο, το αριστερό πόδι του καθενός είχε ακρωτηριαστεί για να μην μπορέσουν να το σκάσουν. Το ζευγάρι, χαμηλότερης κοινωνικής τάξης, είχε θυσιαστεί. Βρέθηκαν πάνω από χίλια χρόνια αργότερα, να «φυλάσσουν» ακόμα τον τάφο.

Με πληροφορίες από National Geographic

Διαβάστε Περισσότερα...

Άρτεμις: Γιατί η NASA επιλέγει ονόματα από την Ελληνική μυθολογία

Η NASA λατρεύει την Ελληνική κληρονομιά, το πρόγραμμα Artemis που τρέχει τώρα είναι η «αδελφή» του Apollo για την επιστροφή στη Σελήνη.

Άρτεμις, η Θεά του φωτός που οδηγεί την ανθρωπότητα πίσω στη Σελήνη.

Η NASA εγκαινιάζει μια νέα, φιλόδοξη εποχή στην εξερεύνηση του διαστήματος, τοποθετώντας στο επίκεντρο το πρόγραμμα «Άρτεμις». Η επιλογή αυτού του ονόματος δεν αποτελεί μια τυχαία απόφαση, αλλά έναν βαθύ συμβολισμό που συνδέει την αρχαία ελληνική σοφία με την πρωτοποριακή τεχνολογία του 21ου αιώνα.

Η Σύνδεση με τον Απόλλωνα και η Σημασία του Ονόματος

Καταρχάς, η NASA επέλεξε το όνομα «Άρτεμις» για να τιμήσει την ιστορική κληρονομιά των αποστολών Apollo (Απόλλων) των δεκαετιών του ’60 και ’70. Στην Ελληνική μυθολογία, η Άρτεμις είναι η δίδυμη αδελφή του Απόλλωνα και η θεά της Σελήνης. Καθώς ο Απόλλων μετέφερε τους πρώτους ανθρώπους στο φεγγάρι πριν από μισό αιώνα, η Άρτεμις έρχεται τώρα να συνεχίσει αυτό το έργο.

Επιπλέον, η επιλογή αυτή αναδεικνύει την κοινωνική εξέλιξη της σύγχρονης επιστήμης. Η NASA σκοπεύει να στείλει την πρώτη γυναίκα και τον πρώτο έγχρωμο άνθρωπο στην επιφάνεια της Σελήνης. Επομένως, η θεά που προστατεύει τις γυναίκες και τη φύση αποτελεί το ιδανικό πρότυπο για μια αποστολή που προωθεί την ισότητα και τη συμπερίληψη στην κορυφή της τεχνολογικής πυραμίδας.

Γιατί η NASA Προτιμά την Ελληνική Μυθολογία;

Πολλοί αναρωτιούνται γιατί ένας αμερικανικός οργανισμός υψηλής τεχνολογίας στρέφεται σταθερά στους αρχαίους Έλληνες θεούς για να ονομάσει τα προγράμματά του (όπως ο Ερμής/Mercury, ο Δίδυμος/Gemini και ο Απόλλων). Η απάντηση υπάρχει κρυμμένη στην ανάγκη για μια παγκόσμια και διαχρονική γλώσσα.

Συγκεκριμένα, οι Έλληνες θεοί ενσαρκώνουν θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες, πάθη και ιδανικά. Η NASA χρησιμοποιεί αυτά τα ονόματα επειδή:

• Προσφέρουν Οικουμενικότητα.. Τα ονόματα των Ελλήνων θεών είναι αναγνωρίσιμα σε ολόκληρο τον κόσμο.. Γεγονός που διευκολύνει τη διεθνή συνεργασία και την αποδοχή των αποστολών από την παγκόσμια κοινότητα.
• Συμβολίζουν την Πρόκληση.. Οι μύθοι περιγράφουν ήρωες που ξεπερνούν τα ανθρώπινα όρια. Με τον ίδιο τρόπο, οι επιστήμονες και οι αστροναύτες κάνουν προσπάθεια να υπερβούν τα όρια της γης.
• Συνδέουν την Επιστήμη με την Ιστορία.. Η χρήση αυτών των ονομάτων υπενθυμίζει ότι η δίψα για εξερεύνηση ξεκίνησε από την αρχαιότητα. Συνεπώς, η σύγχρονη αεροδιαστημική θεωρεί τον εαυτό της συνεχιστή της αρχαίας φιλοσοφικής και μαθηματικής παράδοσης.

Το Μέλλον των Αποστολών Άρτεμις

Παράλληλα με τον συμβολικό της ρόλο, η αποστολή Άρτεμις θέτει πρακτικούς και εξαιρετικά δύσκολους στόχους. Η NASA κατασκευάζει τον πύραυλο SLS (Space Launch System) και την κάψουλα Orion, επιδιώκοντας να δημιουργήσει μια μόνιμη βάση στη Σελήνη. Αυτός ο σταθμός θα λειτουργήσει ως το απαραίτητο σκαλοπάτι για το επόμενο μεγάλο άλμα: την κατάκτηση του πλανήτη Άρη.

Συμπερασματικά, η Άρτεμις δεν είναι απλώς ένας τίτλος σε έναν φάκελο της NASA. Αντιπροσωπεύει τη γέφυρα που ενώνει τον αρχαίο μύθο με το μέλλον της ανθρωπότητας στα άστρα. Μέσα από αυτή την αποστολή, η επιστήμη παίρνει από το φως της θεάς για να φωτίσει τις σκοτεινές γωνιές του διαστήματος και να εμπνεύσει τις επόμενες γενιές εξερευνητών.

arxaiaellinika.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Πάπυρος- μαμούθ φωτίζει τα μυστικά της μεταθανάτιας ζωής – Το εύρημα της Αιγύπτου που συγκλονίζει

  Αρχαιολόγοι στην Αίγυπτο ανακοίνωσαν μια εντυπωσιακή ανακάλυψη: ένα χαμένο νεκροταφείο ηλικίας 3.500 ετών, το οποίο περιλαμβάνει πλήθος αρχαίων ευρημάτων, ανάμεσά τους μούμιες, αγάλματα και έναν εξαιρετικά σπάνιο πάπυρο μήκους 13 μέτρων με αποσπάσματα από το «Βιβλίο των Νεκρών».

Courtesy of the Egyptian Ministry of Tourism & Antiquities

Ο πάπυρος εντοπίστηκε το 2023 στην περιοχή Αλ-Γκουράιφα και, σύμφωνα με τον τότε γενικό γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, Μοστάφα Ουαζίρι, ήταν «σε πολύ καλή του κατάσταση». Το χειρόγραφο αυτό είχε σχεδιαστεί για να καθοδηγεί τον νεκρό στο ταξίδι του προς τη μεταθανάτια ζωή, στοιχείο θεμελιώδες στην αιγυπτιακή ταφική παράδοση.

Το λεγόμενο «Βιβλίο των Νεκρών» είναι σύγχρονος όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια συλλογή κειμένων με ποικίλες λειτουργίες, όπως η καθοδήγηση των ψυχών στον κάτω κόσμο. Στην αρχαία αιγυπτιακή γλώσσα, τα κείμενα αυτά είναι γνωστά ως «Βιβλίο της Εξόδου στο Φως της Ημέρας» και αποσπάσματά τους συχνά τοποθετούνταν στους τάφους.

Courtesy of the Egyptian Ministry of Tourism & Antiquities

Το νεκροταφείο χρονολογείται στην περίοδο του Νέου Βασιλείου (περίπου 1550–1070 π.Χ.), μια εποχή μεγάλης ακμής για τον αιγυπτιακό πολιτισμό.

Εκτός από τον πάπυρο, οι ανασκαφές αποκάλυψαν μούμιες, σαρκοφάγους, φυλαχτά και πολυάριθμα ειδώλια shabti ή ushabti, τα οποία, σύμφωνα με ανακοίνωση του αιγυπτιακού Υπουργείου Τουρισμού και Αρχαιοτήτων, προορίζονταν να υπηρετούν τους νεκρούς στη μετά θάνατον ζωή.

Η Λάρα Βάις, διευθύνουσα σύμβουλος του Μουσείου Ρόμερ και Πελιτσάους στη Γερμανία και ειδική στο «Βιβλίο των Νεκρών», δήλωσε στο Live Science ότι «αν είναι τόσο μακρύς και καλά διατηρημένος, πρόκειται σίγουρα για μια εξαιρετική και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανακάλυψη».

Κατά τις ίδιες ανασκαφές εντοπίστηκαν επίσης πολυάριθμα κανωπικά αγγεία, που χρησιμοποιούνταν για τη φύλαξη των οργάνων των νεκρών, καθώς και τμήματα λίθινων σαρκοφάγων που κάποτε περιείχαν ξύλινες λάρνακες.

Πηγή: indy100.com

Διαβάστε Περισσότερα...

Αποκαλύφθηκε το αρχαιότερο αρπακτικό αρθρόποδο της Γης – Ποιο είναι το θαλάσσιο τέρας της Κάμβριας

 

Ερευνητές του Harvard ανακάλυψαν στη Γιούτα το Megachelicerax cousteaui, το αρχαιότερο μέλος των χηλικερατών από τη Μέση Κάμβρια

Παλαιοντολόγοι του Πανεπιστημίου Harvard ανακάλυψαν ένα μεγάλο αρπακτικό αρθρόποδο από τη Μέση Κάμβρια περίοδο της Γιούτα, με εντυπωσιακές τριμερείς χηλήκερες. Το είδος, που ονομάστηκε Megachelicerax cousteaui, θεωρείται το αρχαιότερο γνωστό μέλος των χηλικερατών, μεταθέτοντας την απαρχή των αραχνών, σκορπιών, καβουριών πετάλου και θαλάσσιων αραχνών 20 εκατομμύρια χρόνια νωρίτερα.

Το απολίθωμα του Megachelicerax cousteaui ανακαλύφθηκε στον σχηματισμό Wheeler της Μέσης Κάμβριας περιόδου, στην οροσειρά House της Γιούτα.

Με μήκος λίγο πάνω από 8 εκατοστά, το δείγμα διατηρεί ένα ραχιαίο εξωσκελετό με κεφαλική ασπίδα και εννέα σωματικά τμήματα.

Οι δύο αυτές περιοχές παρουσιάζουν διαφορετικά άκρα: έξι ζεύγη ποδιών για σίτιση και αίσθηση κάτω από την κεφαλική ασπίδα, καθώς και πλακοειδείς αναπνευστικές δομές που θυμίζουν τις βιβλιοειδείς βράγχες των σύγχρονων καβουριών πετάλου.

Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του είναι οι ευδιάκριτες χηλήκερες — τα δαγκανωτά προσαρτήματα που ορίζουν το φύλο των Chelicerata και διαφοροποιούν τις αράχνες από τα έντομα.

Η σημασία της ανακάλυψης

Ενώ τα έντομα διαθέτουν κεραίες για αισθητηριακή λειτουργία, οι χηλικεράτες έχουν αρπακτικά, συχνά δηλητηριώδη εργαλεία. Παρά τον πλούσιο απολιθωμένο κατάλογο της Κάμβριας περιόδου, μέχρι σήμερα δεν είχε εντοπιστεί κανένα αναμφισβήτητο αρθρόποδο με χηλήκερες — έως τώρα.

«Αυτό το απολίθωμα τεκμηριώνει την κάμβρια προέλευση των χηλικερατών και δείχνει ότι το ανατομικό τους πρότυπο είχε ήδη αρχίσει να σχηματίζεται πριν από 500 εκατομμύρια χρόνια», δήλωσε ο Dr. Rudy Lerosey-Aubril, παλαιοντολόγος στο Harvard University.

Πριν από αυτή την ανακάλυψη, τα αρχαιότερα γνωστά χηλικερατά προέρχονταν από τη βιοκοινότητα Fezouata του Πρώιμου Ορδοβίσιου στο Μαρόκο, ηλικίας περίπου 480 εκατομμυρίων ετών.

Η ύπαρξη του Megachelicerax cousteaui 20 εκατομμύρια χρόνια νωρίτερα τοποθετεί το είδος ως πρώιμο παρακλάδι του γενεαλογικού δέντρου των χηλικερατών, λειτουργώντας ως μεταβατικός κρίκος ανάμεσα στα αρχαιότερα αρθρόποδα χωρίς χηλήκερες και στους νεότερους τύπους που θυμίζουν τα σημερινά καβούρια πετάλου.

«Το Megachelicerax cousteaui δείχνει ότι οι χηλήκερες και η διαίρεση του σώματος σε δύο λειτουργικά εξειδικευμένες περιοχές εξελίχθηκαν πριν τα κεφαλικά άκρα αποκτήσουν τη μορφή των σημερινών ποδιών των αραχνών», εξήγησε ο Dr. Javier Ortega-Hernández, επίσης από το Harvard University.

«Με αυτόν τον τρόπο, η ανακάλυψη συμφιλιώνει διάφορες ανταγωνιστικές υποθέσεις· κατά κάποιον τρόπο, όλοι είχαν εν μέρει δίκιο», πρόσθεσε.

Η εξέλιξη των χηλικερατών

Το απολίθωμα αποτυπώνει ένα καθοριστικό στάδιο στη διαμόρφωση του σώματος των χηλικερατών, αποδεικνύοντας ότι βασικά ανατομικά στοιχεία είχαν ήδη εξελιχθεί αμέσως μετά την Κάμβρια Έκρηξη, μια περίοδο εξαιρετικά ταχείας εξελικτικής καινοτομίας.

«Αυτό μας δείχνει ότι στα μέσα της Κάμβριας περιόδου, όταν οι εξελικτικοί ρυθμοί ήταν εντυπωσιακά υψηλοί, οι ωκεανοί φιλοξενούσαν ήδη αρθρόποδα με ανατομική πολυπλοκότητα συγκρίσιμη με τη σημερινή», δήλωσε ο Dr. Ortega-Hernández.

«Παρά την πρώιμη εμφάνιση αυτής της πολύπλοκης ανατομίας, δεν ακολούθησε άμεση οικολογική κυριαρχία ή μεγάλη διαφοροποίηση», πρόσθεσε. «Οι χηλικεράτες παρέμειναν σχετικά αφανείς για εκατομμύρια χρόνια, επισκιασμένοι από απλούστερες ομάδες όπως οι τριλοβίτες, πριν κατακτήσουν τελικά τη στεριά».

«Παρόμοιο εξελικτικό μοτίβο έχει παρατηρηθεί και σε άλλες ομάδες ζώων», σημείωσε ο Dr. Lerosey-Aubril, υπογραμμίζοντας ότι «η εξελικτική επιτυχία δεν εξαρτάται μόνο από τη βιολογική καινοτομία — αλλά και από τον χρόνο και το περιβαλλοντικό πλαίσιο».

Η ανακάλυψη του Megachelicerax cousteaui παρουσιάζεται σε επιστημονική εργασία που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature.

tanea.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Ο χρυσός των Μακεδόνων αλλιώς – Ή πώς «μεταφράζεται» αλγοριθμικά η αρχαιότητα

 

Δημήτρης Τραπέρας «Ο χρυσός κοσμεί τον χαλκόν»

Πώς μπορεί να διαβαστεί αλγοριθμικά η αρχαιότητα; Πώς μπορεί να γίνει η ψηφιακή οπτικοποίησή της; Και πώς εντέλει μπορεί να αποδοθεί η «άλλη» εικόνα ενός χρυσού στεφανιού αίφνης; Η απάντηση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, όπου καλλιτέχνες από την Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων επιχειρούν μία διαφορετική δημιουργική προσέγγιση στα χρυσά κοσμήματα της αρχαιότητας, που εκτίθενται στο μουσείο. Μέσα από την έκθεση «Di<Au>logues» και στο πλαίσιο ερευνητικού και καλλιτεχνικού έργου οι δημιουργοί αντλώντας έμπνευση από στεφάνια, ενώτια, διαδήματα και διακοσμητικά μοτίβα υψηλής τεχνικής δεξιοτεχνίας διερευνούν όχι την εξωτερική τους μορφή αλλά τη βαθύτερη δομική τους λογική: Τη ρυθμικότητα, τη συμμετρία, την επανάληψη και τη λεπτομερή οργάνωση της μορφής.

Ο τίτλος της έκθεσης, που εγκαινιάζεται στις 30 Μαρτίου υποδηλώνει άλλωστε ένα ζωντανό διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Τα αριστουργήματα της αρχαιότητας λειτουργούν ως φορείς μορφολογικής γνώσης ενώ οι σύγχρονες ψηφιακές πρακτικές δεν τα αντιγράφουν αλλά τα αναλύουν και τα μεταφράζουν σε νέες οπτικές γλώσσες. Η ύλη του χρυσού μετασχηματίζεται έτσι, σε κώδικα και ο κώδικας σε δυναμική μορφή. Και όλα αυτά μέσα από αλγοριθμικό και παραμετρικό σχεδιασμό, με χρήση τεχνολογιών όπως Node.js και P5.js καθώς οι καλλιτέχνες κλήθηκαν να μετατρέψουν την έρευνά τους σε σχεδιαστικούς κανόνες.

Ο θεατής και η διαδραστικότητα

Ως προς το αποτέλεσμα, μορφολογικά μοτίβα μετατράπηκαν σε μαθηματικούς κανόνες και συστήματα δυναμικών σωματιδίων ενώ γενετικοί αλγόριθμοι παρήγαγαν παραλλαγές που εξελίσσονται σε πραγματικό χρόνο, ώστε η τεχνολογία να μην λειτουργεί ως αυτοσκοπός αλλά ως εργαλείο ερμηνείας και δημιουργικής μετάφρασης της αρχαίας αισθητικής. Έτσι, ένα χρυσό στεφάνι μετασχηματίστηκε σε σύστημα δυναμικών σωματιδίων (particles), ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο εξελίχθηκε σε γενετικό αλγόριθμο παραλλαγών, ενώ ένα διάδημα απέκτησε δυναμική γεωμετρία που μεταβάλλεται σε πραγματικό χρόνο. Η προσέγγιση αυτή επανατοποθετεί το κόσμημα όχι μόνο ως αρχαίο αντικείμενο-τέχνεργο αλλά ως γενεσιουργό μορφολογικό σύστημα ικανό να παράγει πολλαπλές ψηφιακές οπτικοποιήσεις.

Κεντρικό στοιχείο της έκθεσης αποτελεί η διαδραστικότητα. Ο θεατής δεν παραμένει παθητικός παρατηρητής, αλλά γίνεται ενεργός συνδιαμορφωτής του έργου. Μέσω αισθητήρων και παραμετρικών μεταβλητών, η παρουσία και η κίνησή του επηρεάζουν τη μορφή, τη φωτεινότητα και τη δομή των ψηφιακών συνθέσεων. Έτσι, η εμπειρία μετατρέπεται σε διαδικασία ανάγνωσης και ταυτόχρονα παραγωγής νοήματος.

Εικαστικά έργα, τεχνολογία και οικονομικά

Στο πλαίσιο αυτό ο Καραμανλής Βίκτωρας δημιούργησε ένα διαδραστικό έργο με τίτλο «All that shines/ Almost a Pile of Gold», που τοποθετεί τον επισκέπτη μέσα σε έναν εφήμερο πλούτο. Χρησιμοποιώντας αλληλεπίδραση σε πραγματικό χρόνο, περιηγείται, παραμορφώνει και αναδιαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον.

Το έργο «Luxury problems» του Αθανάσιου Κόκκινου είναι ένα διαμεσικό (intermedia) data-driven animation, που συνδυάζει εικαστικές τέχνες, τεχνολογία και οικονομικά δεδομένα, μετατρέποντας τις ιστορικές μεταβολές της τιμής του χρυσού σε μία εικόνα που αναπνέει, εκφράζοντας την ένταση και τη ρευστότητα της αγοράς. Η εικόνα είναι ένα ψηφιακό κολάζ που προέκυψε από τη σύνθεση λεπτομερειών από τέσσερις εικόνες καταγραφής χρυσών κοσμημάτων της συλλογής του ΑΜΘ ενώ στη συνέχεια, μέσω του λογισμικού Processing, η εικόνα αυτή αποκτά κίνηση σύμφωνα με τις διακυμάνσεις της τιμής του χρυσού, μετατρέποντας τα δεδομένα σε οπτική πληροφορία και εστιάζοντας στην εμπειρία της αγοράς ως ζωντανό οργανισμό.

Ο Γιώργος Κρεμασμένος δημιούργησε το «Moving Parts», ένα διαδραστικό ψηφιακό έργο που υλοποιήθηκε σε p5.js και χρησιμοποιεί την κάμερα για ανίχνευση κίνησης σε πραγματικό χρόνο. Κάθε μετατόπιση του χεριού ή του σώματος έτσι, “ενεργοποιεί” την αντίστοιχη περιοχή της εικόνας: τα pixels αλλοιώνονται και αντικαθίστανται τοπικά από φωτογραφίες των εκθεμάτων της έκθεσης, τα οποία σχετίζονται με το χρυσό από την αρχαιότητα έως σήμερα. Με αυτό τον τρόπο, ο θεατής δεν παρατηρεί απλώς το υλικό, το ανασυνθέτει δυναμικά.

Η ανθρώπινη παρουσία

Το «Golden RelATIOns» του Κωνσταντίνου Νίκου είναι εξάλλου, ένα διαδραστικό αλγοριθμικό έργο που μεταφράζει την ανθρώπινη παρουσία σε ένα δυναμικό πλέγμα χρυσών κόμβων. Κάθε επισκέπτης ενεργοποιεί τη γένεση μιας χρυσής σφαίρας, η οποία συνδέεται με τις ήδη υπάρχουσες, σχηματίζοντας ένα συνεχώς εξελισσόμενο δίκτυο σχέσεων.

Όπως ο χρυσός στην αρχαιότητα λειτουργούσε ως φορέας κοινωνικών, τελετουργικών και συμβολικών δεσμών, έτσι και εδώ μια αλγοριθμική αναπαράσταση του μετατρέπεται σε μορφοκλασματική (fractal) φόρμα αναδεικνύοντας τη συλλογική παρουσία.

Μια ψηφιακή σπουδή πάνω στην έννοια της μεταβολής και της μνήμης επιχειρεί η Χριστίνα Σπυροπούλου με το έργο της «Aurum». Εδώ ένα αρχαίο μακεδονικό τεχνούργημα αποσυντίθεται σε χιλιάδες τρισδιάστατα θραύσματα, τα οποία φέρουν το βάρος και τη λάμψη του υγρού χρυσού. Μέσω ενός περιβάλλοντος p5.js, η ύλη «σφυρηλατείται» σε πραγματικό χρόνο, γεφυρώνοντας την απαράμιλλη λεπτότητα της αρχαίας μακεδονικής χρυσοχοΐας με την αλγοριθμική ακρίβεια. Η κίνηση του θεατή στο μεταξύ διαταράσσει τη συνοχή του, προκαλώντας μια έκρηξη χρυσών θραυσμάτων και ένα μοναδικό ηχητικό αποτύπωμα. Σε έναν αέναο κύκλο αποδόμησης και ανασύνθεσης, τα θραύσματα επιστρέφουν μαγνητικά στην αρχική τους μορφή, υπενθυμίζοντας πως η παράδοση παραμένει ένας άφθαρτος συνδετικός ιστός.

Ο Δημήτρης Τραπέρας τέλος, με το έργο του «Ὁ χρυσός κοσμεῖ τόν χαλκόν» παραθέτει έναν διάλογο μεταξύ δύο μετάλλων. Της χάλκινης αρχαιοελληνικής περικεφαλαίας, σύμβολο της πολεμικής ανδρείας των αρχαίων Μακεδόνων με τα χρυσά λουλούδια και τα φύλλα από τα άφθαρτα ταφικά στεφάνια, που «ζωντανεύουν» μέσα από τις φωνές των επισκεπτών. Οι πρόγονοί μας συνεχίζουν έτσι, να ζουν και να τιμώνται όσο η μνήμη μετατρέπεται σε λόγο.

Γέφυρα του παρόντος με το παρελθόν

Σε γενικές γραμμές ο σκοπός της έκθεσης είναι να γεφυρώσει την ιστορική χειροτεχνική γνώση με τις σύγχρονες μορφές υπολογιστικής έκφρασης αναδεικνύοντας τη διαχρονική συνέχεια της δημιουργικής σκέψης και τη δυνατότητα του παρελθόντος να λειτουργεί ως ζωντανή πηγή έμπνευσης για το παρόν.

Ο σχεδιασμός, η έρευνα και ο συντονισμός της δράσης έγινε από το δρα Νικόλαο Κωνσταντίνου, Ε.ΔΙ.Π. Τμήματος Εικαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τέχνης, Σχολή Καλών Τεχνών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και τον δρα Δημήτριο Τραπέρα, αναπληρωτή καθηγητή Τμήματος Εικαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τέχνης, Σχολή Καλών Τεχνών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Επιστημονικός υπεύθυνος είναι ο Νίκος Παπαδημητρίου, επίκουρος καθηγητής Τμήματος Εικαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τεχνης, Σχολή Καλών Τεχνών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ενώ ο γενικός συντονισμός έγινε από την γενική διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης Αναστασία Γκαδόλου.

Η έκθεση θα μείνει διαρκέσει ως τις 30 Ιουνίου.

Μ. Θερμού,

Πηγή:  MonoNews

Διαβάστε Περισσότερα...

Ο αρχαίος λόγος για τον οποίο η ώρα έχει 60 λεπτά

  Η ιστορία πάει χιλιάδες χρόνια πίσω

Μια μυστηριώδης απόφαση που ελήφθη πριν από 5.000 χρόνια οδήγησε στον τρόπο με τον οποίο μετράμε ακόμα και σήμερα την ώρα.

Τον Οκτώβριο του 1793, η νεοσύστατη Γαλλική Δημοκρατία ξεκίνησε ένα καταδικασμένο σε αποτυχία πείραμα. Αποφάσισε να αλλάξει τον χρόνο.

Η μέρα, αποφάσισαν οι επαναστάτες, θα χωριζόταν πλέον σε 10 ώρες, όχι σε 24. Κάθε ώρα θα είχε 100 λεπτά (décimales), τα οποία με τη σειρά τους θα αποτελούσαν 100 δευτερόλεπτα (secondes décimales).

Ένα πείραμα χωρίς επιτυχία

Το σύστημα μέτρησης του χρόνου ήταν μέρος ενός ευρύτερου επαναστατικού ημερολογίου που αποσκοπούσε στην εξορθολογισμό (και την αποχριστιανοποίηση) της δομής των ετών, συμπεριλαμβανομένης μιας νέας εβδομάδας 10 ημερών. Σύντομα άρχισαν οι εργασίες για τη μετατροπή των υφιστάμενων ρολογιών στο δεκαδικό σύστημα. Τα δημαρχεία εγκατέστησαν δεκαδικά ρολόγια και οι επίσημες δραστηριότητες καταγράφονταν χρησιμοποιώντας το νέο ημερολόγιο.

Γρήγορα άρχισε να προκαλεί αρκετά προβλήματα, λέει ο Φιν Μπάριτζ, επιστημονικός επικοινωνιολόγος στο Royal Museums Greenwich στο Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο, έδρα του Βασιλικού Αστεροσκοπείου και τόπος όπου καθιερώθηκε η ώρα Γκρίνουιτς.

Ο επανασχεδιασμός και η προσαρμογή των υφιστάμενων ρολογιών αποδείχθηκαν εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση. Το σύστημα απομόνωσε τη Γαλλία από τις γειτονικές χώρες, ενώ ο αγροτικός πληθυσμός αντιπαθούσε το γεγονός ότι η ημέρα ανάπαυσης γινόταν μόνο κάθε δέκα ημέρες. Τελικά, η δεκαδική ώρα διήρκεσε μόλις λίγο περισσότερο από ένα χρόνο στη Γαλλία.

Πώς αρχίσαμε να μετράμε με τον τρόπο που εξακολουθούμε να διατηρούμε και σήμερα;

Η πρώτη φάση πριν τα 60 λεπτά της ώρας

Στην αρχή βρίσκονται οι Σουμέριοι, ένας αρχαίος λαός που έζησε στη Μεσοποταμία (περίπου το σημερινό Ιράκ) από το 5300 έως το 1940 π.Χ. περίπου και ένας από τους πρώτους πολιτισμούς που δημιούργησαν πόλεις. Μαζί με πολλές άλλες εφευρέσεις, όπως η άρδευση και το άροτρο, τους αποδίδεται η δημιουργία του πρώτου γνωστού συστήματος γραφής. Αυτό περιλάμβανε ένα αριθμητικό σύστημα βασισμένο στην έννοια του 60.

Η ανάπτυξη της γραπτής αριθμητικής τους οφείλεται στην ανάγκη τήρησης αρχείων για το ολοένα και μεγαλύτερο και πιο περίπλοκο γεωργικό σύστημα που στήριζε τις αναπτυσσόμενες πόλεις τους, λέει ο Μάρτιν Γουίλις Μονρό, ειδικός στις κουλτούρες της σφηνοειδούς γραφής (τα πρώιμα συστήματα γραφής της αρχαίας Μέσης Ανατολής) στο Πανεπιστήμιο του Νιου Μπράνσγουικ στον Καναδά.

Άρχισαν να χρησιμοποιούν μικρές πήλινες πινακίδες, συχνά στο μέγεθος ενός smartphone ή και μικρότερες, για να καταγράφουν αριθμούς, χαράζοντας τις λεπτομέρειες στον μαλακό πηλό. Σύντομα ακολούθησαν και άλλες εικονογραφικές σημειώσεις, οι οποίες εξελίχθηκαν στο περίφημο σφηνοειδές κείμενο των Σουμέριων.

Μόνο στα μέσα του 19ου αιώνα ανακαλύφθηκαν αυτές οι πήλινες πινακίδες και άρχισε η αποκρυπτογράφησή τους. Δείχνουν ότι οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν μια ολόκληρη σειρά αριθμητικών συστημάτων, λέει ο Μονρό, αλλά το πιο σημαντικό για τα μαθηματικά, και κατά συνέπεια τελικά για την αστρονομία και τον χρόνο, έγινε γρήγορα το λεγόμενο εξηνταδικό σύστημα. 

Δεν είναι σαφές γιατί οι Σουμέριοι επέλεξαν ένα εξηνταδικό σύστημα. «Δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία για την προέλευση του αριθμού 60», λέει ο Μονρό. Ορισμένοι μελετητές έχουν υποθέσει ότι το εξηνταδικό σύστημα πιθανόν να προϋπήρχε των Σουμέριων.

Η ευκολία χρήσης του, ωστόσο, είναι προφανής. Το εξήντα μπορεί να διαιρεθεί με το ένα, το δύο, το τρία, το τέσσερα, το πέντε, το έξι, το 10, το 12, το 15, το 20, το 30 και το 60 χωρίς να χρειάζονται κλάσματα ή δεκαδικοί. Αν το συγκρίνουμε με το 10, το οποίο μπορεί να διαιρεθεί μόνο με το ένα, το δύο, το πέντε και το 10, τα πλεονεκτήματά του αρχίζουν να γίνονται σαφή. «Αν αναπτύσσεις αριθμούς για πολύ πρακτικούς σκοπούς, όπως λογιστική, φόρους ή μέτρηση και διαίρεση αγροτεμαχίων για την κληρονομιά των γιων σου, το να έχεις έναν εύκολο τρόπο να κάνεις αυτές τις μαθηματικές πράξεις μπορεί να είναι πραγματικά χρήσιμο», λέει η Έρικα Μεσζάρος.

Ο χρόνος

Δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν τον χρόνο, αν και η μέτρηση του χρόνου πιθανότατα υπήρχε στην περιοχή πριν από την πρώτη τεκμηριωμένη χρήση ηλιακών ρολογιών και υδραυλικών ρολογιών από τους Βαβυλώνιους (έναν αρχαίο μεσοποταμιακό πολιτισμό που ήρθε μετά τους Σουμέριους) γύρω στο 1000 π.Χ., λέει ο Μονρό.

Ο πρώτος πολιτισμός που είναι γνωστό ότι χώριζε την ημέρα σε ώρες ήταν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, αναφέρει η Ρίτα Γκάουτσι, αρχαιοαστρονόμος στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία, και αυτό αποτυπώνεται σε θρησκευτικά κείμενα που χρονολογούνται γύρω στο 2500 π.Χ. Τα πρώτα γνωστά αντικείμενα που σχετίζονται με τις ώρες αναφέρονταν αρχικά στις 12 ώρες της νύχτας: αυτά ήταν διαγώνια αστρικά ρολόγια που βρέθηκαν στο εσωτερικό καπάκι των φέρετρων ευγενών Αιγυπτίων από το 2100 έως το 1800 π.Χ. περίπου, λέει η Γκάουτσι.

Δεν είναι σίγουρο για ποιο λόγο ακριβώς οι Αιγύπτιοι επέλεξαν τη διαίρεση σε 12 μέρη – κάτι που τελικά οδήγησε στις 24 ώρες της πλήρους ημέρας. Οι Αιγύπτιοι είχαν έναν ζωδιακό κύκλο με 12 αστερισμούς, αλλά αυτό πιθανότατα εισήχθη μετά τις πρώτες αναφορές στις 12 ώρες. Μια άλλη πιθανότητα είναι η μέτρηση μέχρι το 12 χρησιμοποιώντας τις αρθρώσεις και τα δάχτυλα του ενός χεριού.

Τα παλαιότερα γνωστά όργανα μέτρησης του χρόνου, τα ηλιακά ρολόγια και τα υδραυλικά ρολόγια, εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο γύρω στο 1500 π.Χ. Ορισμένα χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της καθημερινής εργασίας, αλλά τα περισσότερα «πιθανότατα σχετίζονταν περισσότερο με τη θρησκευτική σφαίρα και τις τελετές» παρά με τη μέτρηση του χρόνου, λέει η Γκάουτσι. «Προσωπικά, πιστεύω ότι πολλά από αυτά ήταν δώρα προς τους θεούς, αφιερώματα», λέει. «Δεν έχουμε πολλές πληροφορίες σχετικά με την επιστημονική μέτρηση του χρόνου [από την εποχή εκείνη]».

Αρχικά, σε κείμενα που αφορούσαν τις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής, η μικρότερη μονάδα χρόνου ήταν γενικά η βάρδια εργασίας, λέει η Γκάουτσι – η οποία συνήθως θεωρούνταν είτε το πρωί είτε το απόγευμα. Όμως, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο της αρχαίας Αιγύπτου (από το 30 π.Χ.), οι ώρες έγιναν το πρότυπο, ενώ άρχισαν να εμφανίζονται και τα μισά ωράρια, λέει.

Η εμφάνιση των λεπτών

Εν τω μεταξύ, οι Βαβυλώνιοι είχαν επίσης αναπτύξει τη χρήση των ωρών. Τελικά, θα ήταν οι πρώτοι που θα χώριζαν την ώρα σε πολύ μικρότερες μονάδες – αν και όχι για σκοπούς χρονομέτρησης. 

Οι Βαβυλώνιοι, που γνώρισαν την ακμή τους από το 2000 π.Χ. έως το 540 π.Χ., υιοθέτησαν τόσο τη σφηνοειδή γραφή όσο και το εξηνταδικό αριθμητικό σύστημα από τους Σουμέριους. Γύρω στο 1000 π.Χ., σύμφωνα με την Μεσζάρος, είχαν αναπτύξει ένα ημερολόγιο βασισμένο στο χρονικό διάστημα που χρειαζόταν ο ήλιος για να επιστρέψει στην ίδια θέση στον ουρανό – λίγο περισσότερο από 360 ημέρες.

Αυτός ήταν ένας βολικός αριθμός για έναν πολιτισμό που χρησιμοποιούσε ήδη ένα σύστημα μέτρησης βασισμένο στο 60. «Στην πραγματικότητα, οδήγησε πολύ βολικά σε 12 μήνες των 30 ημερών ο καθένας», κάτι που ταιριάζει επίσης με τον κύκλο της Σελήνης, λέει η Μεσζάρος.

Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν ένα πρακτικό σύστημα μέτρησης του χρόνου για καθημερινή χρήση, το οποίο χώριζε τόσο την ημέρα όσο και τη νύχτα σε 12 μέρη, όπως έκαναν και οι Αιγύπτιοι. Η διάρκεια αυτών των «εποχιακών ωρών» ποικίλλε ανάλογα με τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας. «Χωρίσαμε την ημέρα σε 12 μέρη επειδή χωρίζουμε τον νυχτερινό ουρανό σε 12 μήνες και 12 ζώδια», λέει η Μεσζάρος.

Πολλές άλλες αρχαίες πολιτισμικές κοινωνίες χρησιμοποιούσαν εποχιακές ώρες και αυτές εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται στην Ευρώπη του 15ου αιώνα και στην Ιαπωνία του 19ου αιώνα. Ωστόσο, αυτός ο εποχιακός χρόνος δεν χωρίστηκε ποτέ σε μικρότερες μονάδες για πρακτική χρήση, σημειώνει ο Μονρό. «[Αυτό] δεν ισχύει πραγματικά μέχρι την πρώιμη νεότερη περίοδο… Δεν υπάρχει στη Μεσοποταμία και σε άλλες αρχαίες κουλτούρες, επειδή δεν υπάρχει πραγματικά ανάγκη για αυτό». 

Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν επίσης ένα άλλο σύστημα μέτρησης του χρόνου για τον υπολογισμό και τη μέτρηση αστρονομικών φαινομένων, το οποίο δεν προοριζόταν για καθημερινή χρήση. Αυτό το σύστημα χώριζε την ημέρα σε 12 «beru», τα οποία μπορούμε να θεωρήσουμε ισοδύναμα με δύο σύγχρονες ώρες. Η Βαβυλωνία δεν ήταν ο μόνος αρχαίος πολιτισμός που τα χρησιμοποιούσε: εμφανίστηκαν επίσης στην αρχαία Κίνα και την Ιαπωνία, για παράδειγμα.

Καθώς χρειάζονταν μεγαλύτερη ακρίβεια στους υπολογισμούς τους, οι Βαβυλώνιοι άρχισαν να χωρίζουν αυτές τις διπλές ώρες «beru» σε 30 αρχαία λεπτά, γνωστά ως «ush», το καθένα από τα οποία ισοδυναμούσε με τέσσερα από τα σημερινά μας λεπτά. Αυτά χωρίστηκαν περαιτέρω σε 60 μικρότερες μονάδες που ονομάζονταν «ninda», η καθεμία από τις οποίες ισοδυναμούσε με περίπου τέσσερα σύγχρονα δευτερόλεπτα. Αυτές οι υποδιαιρέσεις χρησιμοποιήθηκαν πιθανώς «επειδή χωρίζουμε τα πράγματα σε ομάδες των 60 στο εξηνταδικό σύστημα», λέει ο Μεσζάρος.

Ωστόσο, οι Βαβυλώνιοι «δεν το θεωρούσαν ως υποδιαίρεση του χρόνου», σημειώνει ο Μονρό. «Το θεωρούσαν ως υποδιαίρεση αριθμών που μετρούν την απόσταση στον ουρανό ή την ταχύτητα των πλανητών».

Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια ποιος βασίστηκε σε ποιον ανάμεσα σε όλες αυτές τις αρχαίες εξελίξεις στον τομέα του χρόνου, λέει η Γκάουτσι. «Από το 330 π.Χ. περίπου και μετά, η Αίγυπτος, με το νέο επιστημονικό κέντρο στην Αλεξάνδρεια, μετατράπηκε σε ένα 'χωνευτήρι' όπου άνθρωποι, και μαζί τους οι ιδέες τους από όλες τις περιοχές, συγχωνεύονταν», λέει. «Αυτό είναι που ονομάζουμε ελληνιστικό κόσμο».

Ωστόσο, είναι σαφές ότι οι αρχαίοι Έλληνες υιοθέτησαν το βαβυλωνιακό αστρονομικό σύστημα μέτρησης του χρόνου, λέει η Μεσζάρος. «Διατήρησαν την ίδια διαίρεση, επειδή αυτό τους επέτρεπε να προσθέτουν απλώς νέες παρατηρήσεις στις υπάρχουσες… Είναι ένα σύστημα που λειτούργησε αρκετά καλά για τους Βαβυλώνιους, ώστε οι άνθρωποι που ήρθαν μετά από αυτούς να το υιοθετήσουν εξ ολοκλήρου, προκειμένου να πάρουν μαζί και τα αστρονομικά δεδομένα και τις παραδόσεις».

Τα δευτερόλεπτα 

Ενώ οι Έλληνες διέθεταν κλεψύδρες «για να διασφαλίζουν ότι όλοι είχαν τον ίδιο χρόνο να μιλήσουν», το βαβυλωνιακό σύστημα μέτρησης του χρόνου που υιοθέτησαν χρησιμοποιούνταν μόνο θεωρητικά από τους αστρολόγους και, σε μεγάλο βαθμό, «δεν είχε πραγματική σημασία για την καθημερινή ζωή», λέει η Γκάουτσι.

Ωστόσο, οι έννοιες των ωρών, των λεπτών και των δευτερολέπτων που προέκυψαν από τον ελληνιστικό κόσμο μεταφέρθηκαν μέσα από τους αιώνες μέχρι τις μέρες μας. Μόλις πριν από μερικές εκατοντάδες χρόνια, όμως, οι συσκευές μέτρησης του χρόνου έγιναν αρκετά ακριβείς ώστε τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα να αρχίσουν να χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή.

Το δευτερόλεπτο χρησιμοποιείται πλέον σε αμέτρητους επιστημονικούς ορισμούς, και μόλις αρχίσαμε να μετράμε μονάδες χρόνου μικρότερες από το δευτερόλεπτο, οι επιστήμονες πέρασαν στο μετρικό σύστημα, χωρίζοντάς το σε χιλιοστά και μικροδευτερόλεπτα (το ένα χιλιοστό και το ένα εκατομμυριοστό του δευτερολέπτου, αντίστοιχα).

Τον 20ό αιώνα, τα ατομικά ρολόγια επέτρεψαν στους επιστήμονες να επαναπροσδιορίσουν το δευτερόλεπτο με μεγαλύτερη ακρίβεια, μεταβαίνοντας από τον ορισμό του με βάση τις περιστροφές του Ήλιου σε μια ακριβή τιμή. Σήμερα, το παγκόσμιο δίκτυο ατομικών ρολογιών μας ρυθμίζει την ώρα σχεδόν κάθε σύγχρονου ρολογιού και αποτελεί τη βάση για τα πάντα, από το διαδίκτυο και το GPS έως την εξαιρετικά ακριβή απεικόνιση μαγνητικής τομογραφίας.

Η αναδρομή στην ιστορία της μέτρησης του χρόνου, ωστόσο, αποκαλύπτει ότι πρόκειται στην πραγματικότητα για μια ανθρώπινη κατασκευή, που καθορίζεται από ανθρώπινες αποφάσεις. Οι ώρες, τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα έφτασαν σε εμάς μέσω μιας σειράς επιλογών, συμπτώσεων και τυχαίων γεγονότων. Ωστόσο, παρέμειναν μαζί μας ως χρήσιμη κληρονομιά μέσα στους αιώνες, ένα κατάλοιπο από την αρχαιότητα τόσο βαθιά ριζωμένο που η αλλαγή του συστήματος σήμερα θα ήταν πιθανώς απλά υπερβολικά δύσκολη υπόθεση. 

Ακόμη και κατά τη διάρκεια της προσπάθειας της Γαλλίας τον 18ο αιώνα να δεκαδικοποιήσει τον χρόνο, στην πράξη το νέο σύστημα χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα, ενώ παρόμοιες προσπάθειες της Δημοκρατίας για τη δεκαδικοποίηση των μετρήσεων απόστασης και του νομίσματος υιοθετήθηκαν και χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Ο δεκαδικός χρόνος διήρκεσε μόλις 17 μήνες, αν και το ημερολόγιο παρέμεινε σε κάποια χρήση για περίπου μια δεκαετία.

Μια ομιλία του 1795 από τον Κλοντ-Αντουάν Πριέρ, μέλος της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης, ήταν ίσως αυτή που έβαλε το τελευταίο καρφί στο «φέρετρο» της δεκαδικής ώρας. Όχι μόνο δεν προσέφερε σε σχεδόν κανέναν κάποιο αξιοσημείωτο πλεονέκτημα, υποστήριξε, αλλά έριχνε και κακή φήμη στα άλλα νέα μετρικά συστήματα μέτρησης – τα οποία, αντίθετα, όπως είπε, ήταν χρήσιμα.

Άρθρο του BBC

Διαβάστε Περισσότερα...