Αρχαία ελληνική αποικία στην Ισπανία, με ναό Δήμητρος-Κόρης, πεντελικό μάρμαρο, κρατήρες από την Αττική, κλπ!

Του Γιώργου Λεκάκη

Το Mas Castellar είναι ένας οικισμός στον Δήμο του Πόντου (Pontós), στην επαρχία της Γυρόνας (Γιρόνας / Χιρόνας / Girona), στην Ισπανία. Το Mas Castellar ήταν στην αρχαία Oδό του Ηρακλέους, την οποία ίδρυσε και οργάνωσε ο Ηρακλής, επιστρέφοντας από τον άθλο του για τα βόδια του Γηρυόνη. Υπήρχε ήδη από τον 6ο αι. π.Χ.

 

Γι’ αυτό και η πόλη Γυρόνα επήρε το όνομά της από την ίδρυσή της, κατά τον Γυρισμό του Ηρακλή ή από τον Γηρυόνη. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να ορθογραφείται Γυρόνα ή Γηρόνα. Ελέγετο και Γηρούντα / Γερούντα / Γερούς / Ιερούς = Ιερά ως γέρικη, δηλ. αρχαία. Η Via Heraclea αργότερα μετονομάσθη σε Via Augusta, και η αρχαία ελληνική ιστορία χάθηκε… Όταν παραχωρείς / παραφράζεις τοπωνύμια, παραχωρείς / παραφράζεις ιστορία…

Το Mas Castellar είναι σημαντικός αρχαιολογικός χώρος, που λένε ότι πρωτοκατοικήθηκε από τους Ινδιγέτες, από τον 7ο έως και το 2ο αιώνα π.Χ. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι η παρουσία μεγάλης συγκέντρωσης αποθήκευσης σιτηρών (σιλό). Ποιοι όμως ήταν αυτοί οι Ινδιγέτες, που το δεύτερο συνθετικό τους προκύπτει από τους Γέτες Θράκες Έλληνες; 

Ο οικισμός καταλαμβάνει ένα οροπέδιο, περίπου 5 εκταρίων. Πιο κάτω το ρέμα Alguema και δύο παραποταμοι-χειμαρροι. Αυτή η υπερυψωμένη τοποθεσία επιτρέπει τον καλό οπτικό έλεγχο της γύρω περιοχής και την άμυνά της, επειδή έχει μόνον ένα σημείο πρόσβασης (είναι δηλ. μονεμβασιά) από τα νότια.

Η περιοχή που καταλαμβάνει ο οικισμός διαμορφώνεται σε δύο αναβαθμίδες, που χωρίζονται από υψομετρική διαφορά περίπου 3 μ.:

• Την άνω ή Campo de Dalt, και
• την κάτω ή Campo de Baix.

Ο αρχαιολογικός χώρος περιλαμβάνει τρεις διακριτούς τομείς. Το αρχαιότερο στοιχείο είναι ένας οχυρωμένος οικισμός (oppidum), που βρίσκεται στο νότιο τμήμα του Campo de Dalt. Στο ανατολικότερο σημείο του, ευρίσκεται ένας γεωργικός οικισμός. Το τρίτο στοιχείο είναι ένα μεγάλο χωράφι με σιλό, που καταλαμβάνει σημαντικό τμήμα τόσο του Campo de Dalt όσο και του Campo de Baix.

Οι πρώτοι οικισμοί αποτελούνται από μερικες αποθήκες, που βρίσκονται στην άνω πεδιάδα. Αρχαιότερα ερείπια έχουν επίσης βρεθεί κάτω από τον οχυρωμένο οικισμό, αλλά η χρονολόγησή τους είναι αβέβαιη.

Ο οχυρωμένος οικισμός – ακρόπολις – εκτίσθη στο υψηλότερο σημείο του Campo de Dalt, πιθανώς πριν από το 450 π.Χ. Έχει ανασκαφεί μόνο εν μέρει. Επομένως είναι γνωστό μόνο ένα μικρό μέρος των 6.000 τ.μ. που πιστεύεται ότι καταλάμβανε. Το ανασκαμμένο και ορατό τμήμα καλύπτει μια έκταση περίπου 1.300 τ.μ. (παρακάτω φωτ.)

Το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του οικισμού είναι η ισχυρή άμυνά του, από την οποία είναι γνωστοί ένας ορθογώνιος πύργος και δύο γραμμικά τμήματα τείχους. Ο πύργος έχει διαστάσεις 11,5 μ. × 7,05 μ. Ήταν συμπαγής, γεμισμένος με πέτρες και χώμα. Δύο τμήματα τείχους, πάχους 2,6 μ., εκτείνονται από τον πύργο. Το ένα βρίσκεται δίπλα στη νότια πλαγιά του Campo de Dalt και το άλλο εκτείνεται από βορρά προς νότο. Μόνον ένα μέρος από τέσσερα σπίτια που ήταν προσαρτημένα στο νότιο τμήμα του τείχους είναι γνωστό από το εσωτερικό της οχύρωσης.

Γύρω στο 400 π.Χ., οι άμυνα διαλύθηκε με την κατεδάφιση του πύργου και των τειχών. Αυτό συνδέεται με την επιρροή της γειτονικής αποικίας Εμπόριον (νυν παραφρασμένα… Εμπούριες), των Φωκαέων Ελλήνων, που βρίσκεται περίπου 20 χλμ. μακριά (σε ευθεία γραμμή), και τον πολιτικό έλεγχο που ασκούσε στην γύρω περιοχή. 

3 Οι κατοικίες συνέχισαν να αποτελούν έναν απροστάτευτο οικισμό. Η διάλυση του οχυρωμένου χωριού συμπίπτει με την έναρξη της χρήσης της περιοχής ως χώρου αποθηκευτικών κατασκευών.

Τα νέα κτήρια μετακινήθηκαν προς το ανατολικό άκρο του Camp de Dalt, όπου είναι γνωστά δύο σπίτια μεγάλης δομικής πολυπλοκότητας. Αυτά τα κτήρια περιείχαν χώρους αφιερωμένους σε οικιακές και βιοτεχνικές δραστηριότητες, όπως η αρτοποιία.

Τα σιλό στο Mas Castellar χρησίμευαν για την διατήρηση σιτηρών, που προορίζονταν για μεγάλης κλίμακας εμπόριο και για την αποθήκευση σιτηρών για προσωπική κατανάλωση ή τοπικό εμπόριο.

Υπολογίζεται ότι αυτός ο χώρος είχε περίπου 2.500 αρχαίες αποθήκες σιτηρών! Δεν υπάρχει κανένας άλλος γνωστός οικισμός με αυτά τα χαρακτηριστικά και τις διαστάσεις σε όλην την Καταλονία! Γι’ αυτό και το Αρχαιολογικό Μουσείο της Καταλονίας διοργάνωσε την έκθεση «Mas Castellar: Ο Σιτοβολώνας του Εμπορείου στην Ηρωική Εποχή (του Σιδήρου)» / “El Granero del Ampurdán – Mas Castellar de Pontós en la Edad del Hierro” (21 Μαΐου – 13 Δεκεμβρίου 1998) στην έδρα του μουσείου, στην Γυρόνα, στο μοναστήρι του Αγίου Πέτρου / Sant Pedro de Galligants.

Ο αγροτικός οικισμός μπορεί να ξεκίνησε πριν από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και συνεχίστηκε μέχρι περίπου το 180 π.Χ., όταν τελικά εγκαταλείφθηκε. Καθ’ όλην την διάρκεια αυτής της περιόδου, εξυπηρετούσε τις εμπορικές ανάγκες των ελληνικών αποικιών Εμπόριο και Ρόδων (αποικία Ροδίων).

Με την απόβαση των ρωμαϊκών στρατευμάτων στο αρχαίο ελληνικό Εμπορείον, το 218 π.Χ., ο ρόλος του οικισμού ως προμηθευτή γεωργικών προϊόντων, τα οποία είχε αναπτύξει επί αιώνες για το διεθνές εμπόριο μέσω του λιμανιού του Εμπορειός, μεταμορφώθηκε, για να προμηθεύει δημητριακά στα ρωμαϊκά κατοχικά στρατεύματα που εγκαταστάθηκαν σε αυτήν την περιοχή. Η ρωμαϊκή κατοχή συνεχίστηκε καθ’ όλην την διάρκεια του 2ου αιώνα π.Χ., με μια νέα στρατηγική για την αποθήκευση των γεωργικών πλεονασμάτων. Μετεγκαταστάθηκαν τα κέντρα αποθήκευσης, σε τοποθεσίες κοντά στα νέα διοικητικά κέντρα της περιοχής, όπως η ίδια η πολιτική επικράτεια της πόλεως Εμποριον, ή οι αποθήκες στο Κονγκόστ, που συνδέεται με τον οικισμό του Σαντ Χουλια ντε Ράμις κοντά στην πόλη Γερούντα (σημερινή Γυρόνα).

Ανασκαφές

Το κτήμα Mas Castellar ανήκει στην οικογένεια Llavanera από το 1933. Ο τωρινός ιδιοκτήτης, N. Llavanera, αφηγείται πώς, όταν άρχισε να οργώνει το χωράφι αφού απέκτησε ένα τρακτέρ, άρχισε να οργώνει βαθύτερα και βρήκε καμένη γη, κεραμικά, σκωρία από σίδηρο και μπρούντζο, νομίσματα από την Εμπόριον (Ampurias) και την Ιβηρία (Iberia), και έναν οβολό. Οι πρώτοι αρχαιολόγοι που ανέσκαψαν τον χώρο ήταν οι καθηγητές Μ. Ολίβα και Χ. Μαλούκερ, οι οποίοι βρήκαν τα τείχη του 4ου αιώνα π.Χ. Ο χώρος καταγράφηκε για πρώτη φορά από τον M. Oliva Prat το 1968. Μεταξύ 1975 και 1981, ανασκάφηκε υπό την διεύθυνση της A. Martín, από το Κέντρο Αρχαιολογικών Ερευνών της Γυρόνα. Από το 1990 και μετά, η ανασκαφή ήταν συστηματική υπό την διεύθυνση της δρ. E. Pons, στο πλαίσιο ενός προγράμματος που διήρκεσε μέχρι το 2005. Οι πιο πρόσφατες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 2009 και 2019. Το Επαρχιακό Συμβούλιο της Γυρόνα παρέχει επιχορηγήσεις για ετήσιες ανασκαφικές εκστρατείες. Η τελευταία έγινε το 2024.

Κατά τις ανασκαφές, συγκεκριμένα σε ένα από τα σπίτια του αγροτικού οικισμού, βρέθηκαν διάφορα αρχαιολογικά υλικά. Τα πιο σημαντικά να είναι τα εξής:

• έξι πήλινα θυμιατήρια με την κεφαλή της θεάς Δήμητρας,
• ένα πήλινο με γυναικεία κεφαλή (3ος αιώνα π.Χ.),
• ένας βωμός σε σχήμα κίονος με ιωνικό κιονόκρανο από πεντελικό μάρμαρο (2ος – 3ος αιώνας π.Χ.),
• ένα όστρακο και
• ένας αττικός κωδωνοειδής κρατήρας (5ος αιώνας π.Χ.).

Αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν την ύπαρξη (τον 4ο – 2ο αιώνας π.Χ.), ενός ελευσινιακού ιερού της Δήμητρας, θεάς της γεωργίας, και της Περσεφόνης! Σε κεραμικά αυτού ευρέθησαν και παραισθησιογόνα αλκαλοειδή της ερυσιβώδους όλυρας, που έχουν βρεθεί σε και σε οδοντιατρική πέτρα σκελετών του οικισμού. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι αρχαίες Ελληνίδες ιέρειες μπορεί να ήταν σε θέση να θεραπεύουν τα παραισθησιογόνα αλκαλοειδή του μύκητα Claviceps purpurea ο οποίος αναπτύσσεται στο κριθάρι, με διάλυμα αλκαλίου (αλισίβα), για να το καταστήσουν μη τοξικό, ώστε να το χορηγούν ως ελιξήριο (κυκεώνα) στους ανθρώπους, που συμμετείχαν στα Ελευσίνια Μυστήρια. Η πειραματική αρχαιολογία χρησιμοποίησε διαλύματα αλισίβας σε αποσταγμένο νερό.[1]

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 13.3.2016.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Adroher A. M., κ.ά. «El yacimiento de Mas Castellar de Pontós y el comercio del cereal ibérico en la zona de Emporion y Rhode (ss. IV-II a.C.)», Archivo Español de Arqueología, 66, 1993.
• Antonopoulos R. K., κ.ά. «Investigating the psychedelic hypothesis of kykeon, the sacred elixir of the Eleusinian Mysteries», Scientific Reports, Nature, 13.2.2026. Και «Have We Finally Uncovered The Key To The Eleusinian Mysteries, The Most Fiercely Guarded Secret Of Ancient Greece? Participants in this ancient ritual may have got high on a deadly fungus», IFL Science, 17.2.2026.[1]
• Pons, E., κ.ά. «El yacimiento del Mas Castellar de Pontós (Alt Empordà, Girona): un núcleo indígena en la órbita de la colonia focea de Emporion», στο Grecs et indigènes de la Catalogne à la mer Noire, Bibliothèque d’archéologie méditerranéenne et africaine 3, 2010.
• Poblado ibérico Mas Castellar de Pontós (Alt Empordà), Museu d’Arqueologia de Catalunya, 5.9.2024.
• Dacosta, J. M. «Pagesos entre restes antigues» Alberes 33, 2025.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Samples obtained after liquid-liquid extractions were analyzed with 1H-NMR and UHPLC/Q-TOF-HRMS. The 1H NMR spectra demonstrated conversion of toxic ergopeptides, present in control samples but absent at all reaction times in 5% w/v ergot treated with pH 12.5 lye, where characteristic peaks for lysergic acid amide (LSA; ergine) and isolysergic acid amide (iso-LSA; isoergine; erginine) appeared. UHPLC/Q-TOF-HRMS quantitation confirmed this conversion, yielding 0.54 mg LSA and 0.48 mg iso-LSA per gram of ergot at 120 min.

arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Ανακαλύφθηκε αρχαιολογικό συγκρότημα 2.400 ετών στην καρδιά της Ρώμης

(Πηγή: Italian Ministry of Culture)

 Οι ανασκαφές έφεραν στο φως δεξαμενές, τάφους και ένα ιερό αφιερωμένο στον Ηρακλή.

Στα ανατολικά προάστια της Ρώμης, κοντά στη Via Tiburtina, αρχαιολόγοι ανακάλυψαν έναν αρχαίο δρόμο, δύο δεξαμενές, δύο τάφους της περιόδου της Δημοκρατίας και ένα ιερό πιθανόν αφιερωμένο στον Ηρακλή. Αυτή η ανακάλυψη αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι η Ρώμη εξακολουθεί να κρύβει αρχαιολογικούς θησαυρούς.

«Αυτοί ακριβώς οι χώροι», δήλωσε η επικεφαλής της ανασκαφής, Ντανιέλα Πόρο, «δείχνουν πώς τα ανεξερεύνητα προάστια της Ρώμης συνέβαλαν στην ανάπτυξη της εκτεταμένης πόλης». Η επικεφαλής περιέγραψε τα σύγχρονα προάστια ως «αποθετήρια βαθιών μνημών» που αξίζουν περαιτέρω διερεύνηση.

Η ανασκαφή συνεχίζεται και, αν και οι αρχαιολόγοι δεν μπορούν να το επιβεβαιώσουν ακόμα, δεν έχουν βρει ενδείξεις ύπαρξης κατοικιών. Ωστόσο, ο πλούτος των αρχαιολογικών ευρημάτων- όπως ένα ταφικό συγκρότημα της ελίτ, δεξαμενές ή πισίνες και ένα ιερό που πιστεύεται ότι ήταν αφιερωμένο στον Ηρακλή- υποδηλώνει ότι η περιοχή ήταν ιερή.

Η νεοαποκαλυφθείσα περιοχή της Ρώμης δείχνει ότι τα προάστια αξίζουν περαιτέρω μελέτη, προκειμένου να κατανοηθεί σε βάθος ο ρόλος που έπαιξαν στην ανάπτυξη της πόλης. Προκειμένου να διαφυλαχθεί η μοναδική αρχαιολογική κληρονομιά της Ρώμης, οι αρχαιολόγοι άρχισαν τις ανασκαφές το καλοκαίρι του 2022, εν όψει επικείμενης αστικής ανάπτυξης. Η Ντανιέλα Πόρο τόνισε τη σημασία της προληπτικής αρχαιολογίας, ώστε να διασφαλιστεί η ηθική μεταχείριση του παρελθόντος κατά την οικοδόμηση του μέλλοντος.

Η ομάδα, υπό την καθοδήγηση του αρχαιολόγου της Ειδικής Εφορείας της Ρώμης, Φαμπρίτσιο Σάντι, αποκάλυψε μια εκτεταμένη έκταση 2,5 στρεμμάτων με δρόμο που οδηγούσε σε νεκροταφείο, έναν ναό και τελετουργικές δεξαμενές- ευρήματα που χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ., ενώ υπήρχαν και στοιχεία από τον 2ο έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.

(Πηγή: Italian Ministry of Culture)

Πρόκειται για ιερό συγκρότημα στο οποίο είναι θαμμένοι ηγέτες;

Ο δρόμος οδηγούσε σε ένα μικρό τετράγωνο ιερό (sacellus) με διαστάσεις περίπου 4,5 επί 5,5 μέτρα. Μέσα, οι αρχαιολόγοι βρήκαν θραύσματα γυναικείων ειδωλίων και δύο αγαλματίδια από τερακότα που απεικόνιζαν βοοειδή. Λαμβάνοντας υπόψη τη θέση του κοντά στη Via Tiburtina, πιστεύουν ότι το ιερό ήταν αφιερωμένο στον Ηρακλή.

Ανατολικά και νότια του δρόμου, ανακαλύφθηκαν δύο δεξαμενές που είχαν διαστάσεις 21 επί 9 μέτρα και 28 επί 10 μέτρα. Και οι δύο δεξαμενές διέθεταν ράμπες πρόσβασης στρωμένες με μεγάλα λιθόστρωτα και πλακάκια σκυροδέματος, όπως ανέφερε το Archaeology News. Η νότια δεξαμενή είχε επιπλέον μια ράμπα που οδηγούσε στον πυθμένα της. Ωστόσο, η έλλειψη εισροών και εκροών καθιστά αδύνατο να προσδιοριστεί η ακριβής χρήση και λειτουργία τους.

Αξιοσημείωτο είναι ότι μια άλλη δεξαμενή, που εντοπίστηκε πρόσφατα στη Gabii, 18 χιλιόμετρα από τη Ρώμη, παρουσίασε δομικές ομοιότητες, οδηγώντας τους αρχαιολόγους να υποθέσουν ότι οι δεξαμενές αυτές ενδέχεται να είχαν ιερό χαρακτήρα. Εναλλακτικά, σύμφωνα με το Archaeology News, θα μπορούσαν να σχετίζονται με κάποιο είδος διαχείρισης νερού. Βάσει των κεραμικών που βρέθηκαν διάσπαρτα στο χώρο, οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι η περιοχή εγκαταλείφθηκε περίπου τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Αυτή η νέα ανακάλυψη αποκαλύπτει ότι η ανάπτυξη της Ρώμης εξαρτιόταν από τα προάστια και αλλάζει την αντίληψή μας για το πώς λειτουργούσε η «αιώνια πόλη».

Πηγή: Interesting Engineering, ertnews.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Μήπως ένας παραισθησιογόνος μύκητας ήταν η πηγή δύναμης των Ελευσινίων Μυστηρίων;

 

Καλλιτεχνική αναπαράσταση των Ελευσινίων Μυστηρίων. Εικόνα που δημιουργήθηκε από τον συγγραφέα με χρήση τεχνητής νοημοσύνης για επεξηγηματικούς σκοπούς.

Μια νέα μελέτη του Scientific Reports υποδηλώνει ότι το μυστικό ποτό των Ελευσινίων Μυστηρίων μπορεί να περιείχε ένα αποτοξινωμένο ψυχεδελικό παράγωγο ενός ερυσιβώδους μύκητα, το οποίο ενδεχομένως εξηγεί τα μεταμορφωτικά τελετουργικά της αρχαίας Ελλάδας.

Για περισσότερα από χίλια χρόνια, κάτι εξαιρετικό συνέβαινε σε μια τεράστια αίθουσα φωτισμένη με πυρσούς στην Ελευσίνα, ακριβώς δυτικά της Αθήνας.

Άνδρες και γυναίκες — πολίτες, σκλάβοι, στρατηγοί, ποιητές — περπατούσαν σιωπηλά στην Ιερά Οδό. Νήστευαν. Προετοιμάζονταν. Μπαίνανε στο Τελεστήριο. Και όταν έβγαιναν, πολλοί ισχυρίζονταν ότι δεν φοβόντουσαν πλέον τον θάνατο.

Οι συμμετέχοντες ορκίζονταν να κρατήσουν μυστικό αυτό που βίωσαν, υπό την απειλή θανάτου. Ωστόσο, τα στοιχεία που άφησαν οι ποιητές και οι φιλόσοφοι της εποχής υποδηλώνουν μια μεταμορφωτική εμπειρία: ένα γεγονός που, σύμφωνα με τον Πίνδαρο, έδινε τη δυνατότητα να γνωρίσει κανείς το τέλος της ζωής και την αρχή της, που χάριζε ο Δίας.

Ωστόσο, σήμερα, η σύγχρονη χημεία μπορεί να μας έχει φέρει πιο κοντά από ποτέ στην κατανόηση του κρυφού μηχανισμού των Ελευσινίων Μυστηρίων.

Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports υποδηλώνει ότι οι μυημένοι μπορεί να είχαν καταναλώσει ένα προσεκτικά αποτοξινωμένο ψυχεδελικό που προέρχονταν από έναν θανατηφόρο μύκητα.

Η θεϊκή τριάδα της Ελευσίνας: Περσεφόνη, Τριπτόλεμος και Δήμητρα (Ρωμαϊκό αντίγραφο που χρονολογείται στην πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο και φιλοξενείται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, από το Μεγάλο Ελευσίνιο Ανάγλυφο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, μαρμάρινο ανάγλυφο από την Ελευσίνα, 440-430 π.Χ.) . [Credit: Public Domain]

Ένα τελετουργικό βασισμένο στον θάνατο και την αναγέννηση

Τα Μυστήρια είχαν τις ρίζες τους στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, που συντάχθηκε γύρω στον 7ο αιώνα π.Χ. Το ποίημα αφηγείται την απελπισμένη αναζήτηση της Δήμητρας για την κόρη της Περσεφόνη, που απήγαγε ο Άδης στον κάτω κόσμο. Η θλίψη της έκαψε τη γη, η επανένωσή της την αναζωογόνησε. Ο μύθος αντικατόπτριζε τον εποχιακό κύκλο της γεωργίας: θάνατο και αναγέννηση.

Κάθε φθινόπωρο, οι μυημένοι αναπαριστούσαν αυτό το κοσμικό δράμα. Μετά από ημέρες νηστείας και τελετουργικού καθαρισμού, έπιναν τον κυκεώνα, ένα ιερό ποτό που περιγράφεται ως μείγμα νερού, χοντραλεσμένου κριθαριού (πτισάνη) και βότανα (κυρίως βλήχωνα/φλησκούνι, βότανο παρόμοιο με την μέντα). Τι συνέβαινε μετά παραμένει άγνωστο. Οι αρχαίες πηγές αναφέρονται μόνο με υπαινιγμούς: εκτυφλωτικό φως, όραμα, εμπειρία μεταμόρφωσης, αίσθηση αθανασίας.

Για αιώνες, οι μελετητές συζητούσαν αν ο κυκεώνας ήταν απλώς συμβολικό στοιχείο ή φαρμακολογικός παράγοντας.

Η ψυχεδελική υπόθεση

Το 1978, ο R. Gordon Wasson, ο Albert Hofmann (ο χημικός που συνθέτησε το LSD) και ο Carl Ruck δημοσίευσαν το βιβλίο «Ο δρόμος προς την Ελευσίνα». Σε αυτό, διατύπωσαν την υπόθεση ότι ο κυκεώνας, το ιερό ποτό που έπιναν οι μυημένοι, περιείχε ένα ισχυρό παραισθησιογόνο που προέρχονταν από την ερυσιβώδη σίκαλη (Claviceps purpurea), έναν μύκητα που μολύνει το κριθάρι και παράγει αλκαλοειδή ερυσιβώδους. Αυτές οι ενώσεις είναι χημικά συγγενείς με το LSD.

Η θεωρία ήταν τολμηρή αλλά προβληματική. Το ερυσιβώδες είναι γνωστό για την πρόκληση ερυσιβώδους νόσου — γνωστής και ως «Φωτιά του Αγίου Αντωνίου» — μιας φρικτής πάθησης που προκαλεί επιληπτικές κρίσεις, γάγγραινα και μαζικούς θανάτους. Οι μεσαιωνικές επιδημίες σκότωσαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Πώς μπόρεσαν οι αρχαίοι Έλληνες να χορηγήσουν με ασφάλεια ερυσιβώδη σε χιλιάδες μυημένους χωρίς να προκληθεί καταστροφή;

Αττικός κρατήρας, 440-430 π.Χ. Δύο γυναικείες μορφές, πιθανώς η Δήμητρα και η Περσεφόνη. Αρχαιολογικό Μουσείο Ακράγαντα. [Credit: Public Domain]

Μετατρέποντας το δηλητήριο σε όραμα

Η νέα μελέτη, υπό την ηγεσία ερευνητών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και διεθνών συνεργατών, εξέτασε πειραματικά εάν οι τοξικές ενώσεις του ερυσιβώδους μύκητα θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ψυχοδραστικές ουσίες αλλά ασφαλέστερες χρησιμοποιώντας αρχαία τεχνολογία.

Εστίασαν στην μετατροπή των τοξικών εργοπεπτιδίων σε λυσεργικό οξύ αμίδιο (LSA) και iso-LSA — ψυχοδραστικές ενώσεις που σχετίζονται δομικά με το LSD αλλά είναι σημαντικά λιγότερο ισχυρές.

Οι ερευνητές παρασκεύασαν ένα παραδοσιακό διάλυμα αλυσίβας χρησιμοποιώντας τέφρα ξύλου και νερό — ακριβώς το είδος του αλκαλικού μείγματος που ήταν διαθέσιμο στην αρχαιότητα. Στη συνέχεια, ανακάτεψαν σκόνη σκληρωτίου ερυσιβώδους σε αυτό το διάλυμα αλυσίβας υπό ελεγχόμενες συνθήκες.6

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.

Σε αρχικό pH 12,5, με συγκέντρωση ερυσιβώδους 5% και 120 λεπτά θέρμανσης, τα τοξικά εργοπεπτίδια υδρολύθηκαν πλήρως. Στη θέση τους, παρήχθησαν μετρήσιμες ποσότητες LSA και iso-LSA — περίπου 0,54 mg και 0,48 mg ανά γραμμάριο ερυσιβώδους σκόνης αντίστοιχα.

Η αναλυτική επιβεβαίωση έγινε τόσο με φασματοσκοπία ¹H NMR όσο και με ανάλυση UHPLC/Q-TOF-HRMS. Η εξαφάνιση των σημάτων αμιδίου που σχετίζονται με τα τοξικά εργοπεπτίδια — και η εμφάνιση χαρακτηριστικών κορυφών LSA — απέδειξε την πλήρη χημική μετατροπή.

Με λίγα λόγια: τα θανατηφόρα συστατικά μπορούσαν να εξουδετερωθούν, ενώ ο ψυχοδραστικός πυρήνας παρέμενε.

Θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει στην Ελευσίνα;

Μια σημαντική αντίρρηση στην υπόθεση του ερυσιβώδους μύκητα ήταν πάντα η δοσολογία και η ασφάλεια. Η μελέτη ασχολείται άμεσα με αυτό το θέμα.

Το LSA είναι ψυχοδραστικό σε δόσεις περίπου 0,5 mg. Υπό βέλτιστες συνθήκες, ένα γραμμάριο επεξεργασμένου ερυσιβώδους θα μπορούσε να αποδώσει περίπου αυτή την ποσότητα δραστικής ουσίας. Ακόμα και αν συμμετείχαν χιλιάδες μυημένοι, θα χρειάζονταν μόνο λίγα κιλά ερυσιβώδους — μια ποσότητα εφικτή στο πλαίσιο της αγροτικής οικονομίας της αρχαίας Ελλάδας.

Επιπλέον, η αλκαλική αλυσίβα θα μπορούσε να έχει εξουδετερωθεί εν μέρει πριν από την κατανάλωση, είτε μέσω έκθεσης στον αέρα (το CO₂ μειώνει το pH) είτε μέσω ανάμειξης με τη βάση κυκεώνα από κριθάρι και μέντα. Το τελικό ποτό δεν ήταν απαραίτητα καυστικό.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν επίσης ότι η μόλυνση από ερυσιβώδη σε μεσογειακά κλίματα θα ήταν τοπική και όχι επιδημική. Η εύφορη πεδιάδα του Θριάσιου στην Ελευσίνα θα μπορούσε να είχε προμηθεύσει μολυσμένο κριθάρι σε μικρές, ελεγχόμενες ποσότητες — επαρκείς για τελετουργικούς σκοπούς, αλλά όχι για μαζική δηλητηρίαση.

Ανάγλυφο από τερακότα με την θεά Δήμητρα, φορώντας στάχυα, 1ος αιώνας π.Χ.–μ.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αμοργού, Ελλάδα. [Credit: Public Domain]

Εμπειρία πέρα από τη χημεία

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι τα Μυστήρια δεν ήταν απλώς φαρμακολογικά γεγονότα. Η μελέτη υπογραμμίζει μια κρίσιμη πτυχή της φαρμακολογίας των ψυχεδελικών ουσιών: τη νοοτροπία και το περιβάλλον. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι οι υποψήφιοι για την μύηση υποβλήθηκαν σε μια περίοδο εννέα ημερών νηστείας και προετοιμασίας, και ότι το τελετουργικό διεξήχθη σε ένα περιβάλλον με βαθύ συμβολικό και συναισθηματικό βάρος.

Το περιβάλλον και οι συνθήκες – νηστεία, προσδοκία, συλλογικό τελετουργικό, μυθική πλαισίωση – θα είχαν ενισχύσει οποιαδήποτε ψυχοδραστική επίδραση.

Το LSA είναι λιγότερο ισχυρό από το LSD, αλλά έχει αποδεδειγμένη δράση στους υποδοχείς σεροτονίνης. Το Iso-LSA εμφανίζει επίσης δραστηριότητα στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μαζί, το μείγμα θα μπορούσε να έχει προκαλέσει αλλοιωμένη αντίληψη, διάλυση του εγώ και βαθιές συναισθηματικές καταστάσεις.

Αρχαίες μαρτυρίες περιγράφουν ακριβώς αυτό: μια αντιπαράθεση με τη θνητότητα που ακολουθείται από πνευματική αναγέννηση.

«Σε ένα αρχαίο τελετουργικό πλαίσιο, που χαρακτηριζόταν από βοτανική συνέργεια, νηστεία και αυξημένες προσδοκίες, το ψυχεδελικό του δυναμικό θα είχε ενισχυθεί», εξηγούν. Η μέντα που αναφέρεται στον ομηρικό ύμνο, γλήχων, που ταυτίζεται με το φυτό φλισκούνι (Mentha pulegium), δεν θα ήταν απλώς ένα αρωματικό. Τα αιθέρια έλαια (πουλεγόνη) και τα οξέα (όπως το ροσμαρινικό οξύ) θα μπορούσαν να αλληλεπιδράσουν με το κεντρικό νευρικό σύστημα, λειτουργώντας ως διεγερτικά και ρυθμίζοντας την εμπειρία, παρόμοια με τον τρόπο που τα τερπένια της κάνναβης ενισχύουν τα αποτελέσματα του THC ή οι β-καρβολίνες προστατεύουν το DMT στην αγιαουάσκα. Προτείνουν ότι αυτό μπορεί να συνέβαλε σε ένα φαινόμενο συνοδείας, μειώνοντας το άγχος και παρατείνοντας τα οραματικά αποτελέσματα.

«Τα ευρήματά μας αποδεικνύουν ότι τα τοξικά εργοπεπτίδια μπορούν να μετατραπούν χημικά σε ψυχοδραστικές ουσίες μέσω μιας αρχαίας διαδικασίας που περιλαμβάνει αντίδραση σε αλυσίβα, μια τεχνική που ενδέχεται να χρησιμοποιούσαν οι ιέρειες των τελετών της Ελευσίνας», καταλήγουν οι συγγραφείς στο τελευταίο τμήμα.

Όχι απόδειξη, αλλά πιθανότητα

Η μελέτη δεν ισχυρίζεται ότι υπάρχει οριστική απόδειξη ότι το ερυσιβώδες σιτάρι χρησιμοποιήθηκε στην Ελευσίνα. Κανένα υπόλειμμα από το Τελεστήριο δεν έχει ακόμη αναλυθεί χημικά. Ωστόσο, αρχαιολογικά ευρήματα από το Mas Castellar de Pontós στην Ισπανία έχουν ήδη δείξει θραύσματα ερυσιβώδους σιταριού σε ένα ιερό που συνδέεται με τη θεά Δήμητρα.

Αυτό που επιτυγχάνει αυτή η νέα έρευνα είναι κάτι διαφορετικό: αποδεικνύει τη σκοπιμότητα.

Η υπόθεση της «ψυχεδελικής Ελευσίνας» δεν είναι πλέον απλώς μια μυθολογική εικασία. Βασίζεται πλέον σε πειραματικά επαληθευμένη χημεία, χρησιμοποιώντας υλικά και τεχνικές που ήταν διαθέσιμα στην αρχαιότητα.

Το μυστικό που αρνήθηκε να πεθάνει

Τα Μυστήρια έληξαν τον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν το συγκρότημα του ναού καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της εκχριστιανοποίησης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Για αιώνες, το μυστικό παρέμεινε άθικτο — όχι επειδή ήταν άγνωστο, αλλά επειδή δεν εκφραζόταν.

Σήμερα, η φασματοσκοπία και η φασματομετρία μάζας έχουν ξανανοίξει το ερώτημα.

Αν οι ιέρειες της Ελευσίνας είχαν πραγματικά κατακτήσει την τέχνη της μετατροπής του δηλητηρίου σε όραμα — του μύκητα σε αποκάλυψη — τότε το πιο αυστηρά φυλαγμένο μυστικό της αρχαίας Ελλάδας μπορεί να μην ήταν καθόλου μυστικιστικό.

Μπορεί να ήταν χημικό.

Και μπορεί τελικά να είμαστε κοντά στο να το κατανοήσουμε.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Antonopoulos, R.K., Dadiotis, E., Ioannidis, K. et al. Investigating the psychedelic hypothesis of kykeon, the sacred elixir of the Eleusinian Mysteries. Sci Rep (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-39568-3

Πηγή: ArkeoNews, LBV Magazine, anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...