ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΟΝ ΠΟΝΤΟ

Έθιμα ταφής στον Εύξεινο Πόντο

Τα ταφικά έθιμα στις νεκροπόλεις των ελληνικών αποικιών του Εύξεινου Πόντου αποτελούν συνδυασμό των ταφικών εθίμων της μητροπολιτικής 

Ελλάδας με επιρροές από τη Μικρά Ασία και τον πολιτισμό των γηγενών πληθυσμών . Χαρακτηρίζονται γενικά από ομοιογένεια με πολλές τοπικές 

ιδιομορφίες. Η χρονολογική και γεωγραφική τους ομαδοποίηση είναι δύσκολη, ενώ δε μπορεί να σχηματιστεί ακόμη ολοκληρωμένη εικόνα. 

7ος-2ος/1ος αι. π.Χ.  Εύξεινος Πόντος

1. Εισαγωγή

Οι λεπτομέρειες και οι ιδιαιτερότητες των ταφικών εθίμων κάθε περιοχής αποτελούν τα πιο σημαντικά και σταθερά στοιχεία για την ανάλυση της ιστορίας των αρχαίων λαών και τη δημιουργία μιας εικόνας οργάνωσης της κοινωνίας , ενώ κατά πολλούς αποτελούν σταθερά εθνογραφικά χαρακτηριστικά . 

Πληροφορίες για τα ταφικά έθιμα προσφέρουν τα αρχαιολογικά ευρήματα από ταφικά σύνολα . Ωστόσο, τα αρχαιολογικά ευρήματα δεν αντανακλούν το εύρος των ταφικών εθίμων στο σύνολό του . Συμπερασματικά, λοιπόν, η εικόνα που έχουμε για αυτά παραμένει περιορισμένη . 

Οι περιορισμοί αυτοί είναι ακόμη πιο δεσμευτικοί για τις ελληνικές αποικίες της Μαύρης θάλασσας, καθώς οι περισσότερες νεκροπόλεις είτε ανασκάφηκαν πλημμελώς παλιότερα είτε συλήθηκαν είτε παραμένουν αδημοσίευτες, εξολοκλήρου ή εν μέρει, γεγονός που καθιστά αδύνατη τη δημιουργία ολοκληρωμένης εικόνας για τα ταφικά έθιμα της περιοχής . Επιπλέον 

παρουσιάζεται πολυμορφία όσον αφορά τις τελετές και τον τρόπο ταφής , η οποία δε γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν είναι αποτέλεσμα της επιρροής από γηγενείς πληθυσμούς ή από την εκάστοτε μητρόπολη είτε απλή απόρροια της εξέλιξης του 

τρόπου σκέψης και των περί θανάτου ιδεών. Το γεγονός αυτό καθιστά αδύνατη την ομαδοποίηση  (γεωγραφική ή χρονολογική) των ταφικών εθίμων και σε πολλές περιπτώσεις δυσχεραίνει το διαχωρισμό των ελληνικών ταφών από αυτές 

των γηγενών πληθυσμών. 

2. Νεκροπόλεις 

Οι νεκροπόλεις που έχουν δημοσιευτεί εκτενέστερα και από τις οποίες μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα με κάποια σιγουριά είναι ορισμένες από εκείνες των αποικιών στη δυτική  (Απολλωνία Ποντική ,1 Οδησσός,2 Ίστρια, Οργάμη, Τόμις, 

Κάλλατις)3 και στη βόρεια ακτή της Μαύρης θάλασσας και κυρίως στο βασίλειο του Βοσπόρου  (Παντικάπαιον,4 Μπερεζάν, Ολβία).5 

Αρχαιολόγοι της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών ανακάλυψαν ένα κορινθιακό κράνος σε έναν τάφο του 5ου αιώνα π.Χ. Η πρώτη ανακάλυψη αυτού του είδους βόρεια της Μαύρης Θάλασσας. Η ανακάλυψη έλαβε χώρα στη χερσόνησο Ταμάν, νοτιοδυτικά της Ρωσίας, Το κράνος βρέθηκε σοβαρά διαβρωμένο και αρκετά θρυμματισμένο, έχοντας θαφτεί για περίπου 2500 χρόνια, καθώς είναι κατασκευασμένο από μπρούντζο.

2.1. Οργάνωση

Οι νεκροπόλεις του Εύξεινου Πόντου βρίσκονται εκτός των τειχών των πόλεων και είναι κυρίως δύο ειδών : οι επίπεδες νεκροπόλεις (με απλούς τάφους, χωρίς υπέργειες κατασκευές) και οι νεκροπόλεις τύμβων (οι οποίες δεν αποτελούνται 

ωστόσο αποκλειστικά από τύμβους). Αυτές με τις αποκλειστικά απλές ταφές βρίσκονταν κυρίως κοντά στα τείχη , ενώ αυτές με τις απλές ταφές και τους τύμβους ήταν πιο απομακρυσμένες. Τις περισσότερες φορές οι νεκροπόλεις, ανεξαρτήτως είδους, διατάσσονται κατά μήκος της ακτογραμμής ή σημαντικών οδικών αρτηριών , τη ροή των οποίων ακολουθούν οι 

τάφοι,6 είτε βρίσκονται πάνω σε ακρωτήρια . Σε αρκετές παρατηρείται οργάνωση του εσωτερικού χώρου με οδούς που τις διατρέχουν και με ταφικούς περιβόλους7 που διαιρούν το χώρο σε τομείς οι οποίοι συνήθως ερμηνεύονται ως οικογενειακοί. 

Οι νεκροπόλεις ενίοτε ορίζονται από τείχη ή από ρηχή τάφρο . Οι νεκροπόλεις τύμβων και οι μεμονωμένοι τύμβοι βρίσκονται συνήθως σε λοφώδεις εκτάσεις∙ οι περισσότεροι τύμβοι είναι κατασκευασμένοι σε πλαγιές φυσικών λόφων.

Οι περισσότερες ανεσκαμμένες νεκροπόλεις των αποικιών του Εύξεινου Πόντου  χρονολογούνται κυρίως στον 5ο αι. π.Χ. και 

κατά την Ελληνιστική εποχή. Ελάχιστες πληροφορίες υπάρχουν για πρωιμότερους τάφους, ενώ λείπουν στοιχεία και για το  2ο 

αι. π.Χ. (την περίοδο πριν από την κατάκτηση των αποικιών από τους Ρωμαίους ).

2.2. Είδη τάφων και κτερίσματα

2.2.1. Λακκοειδείς τάφοι

Οι απλοί λακκοειδείς τάφοι, σκαμμένοι στο έδαφος ή λαξευμένοι στο φυσικό βράχο, είναι το συνηθέστερο είδος ταφής από  την Αρχαϊκή εποχή.8 Οι τάφοι αυτοί εμπεριέχουν κυρίως απλούς ενταφιασμούς, έχουν συνήθως ορθογώνιο σχήμα (συχνά με  στρογγυλεμένες  γωνίες) και το μέγεθός τους εξαρτάται από το ύψος του νεκρού . Το ανάχωμα των τάφων σε μερικές  περιπτώσεις ήταν εντός περιτειχίσματος από λαξευμένους λίθους χωρίς συνδετικό υλικό. Ο τάφος κάποιες φορές ήταν  επενδεδυμένος με λίθινες ή πήλινες πλάκες ή ήταν απλώς καλυμμένος με ξύλινες σανίδε,ς πήλινες ή λίθινες πλάκες, με  κεραμίδια (κεραμοσκεπείς τάφοι) ή με λιθοσωρό.9 Σπάνια οι τάφοι αυτοί χωρίζονται σε δύο μέρη με αντίστοιχο αριθμό  ταφών ή με μία ταφή και ένα χώρο θυσιών ή πυράς . Γενικά δεν παρατηρείται καμία διαφοροποίηση ανάλογα με το φύλο ή την ηλικία του νεκρού όσον αφορά τη χρήση αυτού του είδους τάφων . 

Σε μερικούς τάφους αναφέρεται η ύπαρξη ξύλινης , σπανιότερα πήλινης, σαρκοφάγου (χαρακτηριστικό ιδιαίτερα για τη νεκρόπολη της Όλβιας), πίθου ή αμφορέα.10 Η χρήση ξύλινων σαρκοφάγων αυξάνεται κατά την Ελληνιστική εποχή . Οι  σκελετοί είναι συνήθως σε ύπτια στάση, με προσανατολισμό Α-Δ, και τα κτερίσματα λιγοστά . Σε ελάχιστες περιπτώσεις σε  τέτοιους τάφους βρέθηκαν πρωτογενείς ή δευτερογενείς καύσεις.

Παράσταση αγγείου από την νεκρόπολη της Ταυρικής -(Κριμέα) 

Τα περισσότερα κτερίσματα βρίσκονται σε τάφους παιδιών , όπου ο κανόνας είναι ο  εγχυτρισμός Όπλα, κάτοπτρα και στλεγγίδες συναντώνται σπάνια, ενώ πιο συχνά ευρήματα αποτελούν κοσμήματα και δαχτυλίδια . Τα κτερίσματα είναι κυρίως  αγγεία∙ πρόκειται συνήθως για μυροδοχεία (όλων των τύπων λήκυθοι, αλάβαστρα κτλ .), ενώ τα ερυθρόμορφα αγγεία είναι σχετικά λίγα. 

Στο τέλος της Ελληνιστικής περιόδου εξαφανίζονται σχεδόν εξολοκλήρου οι καμαροσκεπείς και οι  κιβωτιόσχημοι τάφοι  (εκτός από την Απολλωνία Ποντική και τη  Χερσόνησο).

2.2.2. Τύμβοι

Τύμβοι καλύπτουν διάφορα είδη ταφικών κατασκευών ∙ απλούς θαλαμοειδείς τάφους χωρίς επιπρόσθετες κατασκευές( τύπος που μοιάζει με τους λακκοειδείς που είναι επενδεδυμένοι με λίθινες πλάκες), αλλά και τάφους με πιο πολύπλοκη κατασκευή (θαλαμοειδείς τάφοι «μακεδονικού τύπου»)11 που η κάλυψή τους γίνεται πιο εξεζητημένη  (τύμβος μεγαλύτερων διαστάσεων). Ο τύμβος μπορεί να είναι ένας απλός λοφίσκος από χώμα ή σωρός από λαξευμένους λίθους, ενώ σε άλλες περιπτώσεις αποτελούνταν από επάλληλα στρώματα χώματος και λίθων. Μερικοί από τους τύμβους είχαν κυκλικά τείχη στη βάση τους.12 Και πάλι υπερτερούν οι ενταφιασμοί έναντι των καύσεων .  

Οι θολωτοί τάφοι «μακεδονικού τύπου» στις νεκροπόλεις των ελληνικών αποικιών της Μαύρης θάλασσας χρονολογούνται από τον ύστερο 4ο μέχρι το 2ο αι. π.Χ. Η καλύτερα τεκμηριωμένη ομάδα τέτοιων δαπανηρών ταφών σε τύμβους βρίσκεται 

στη νεκρόπολη του Παντικαπαίου . Αυτοί οι τύμβοι , και γενικά οι τύμβοι στο βασίλειο του Βοσπόρου , διακρίνονται από ένα συγκεκριμένο συνδυασμό χαρακτηριστικών. Αποτελούνται συνήθως από δαπανηρά διακοσμημένους ταφικούς θαλάμους χτισμένους με προσεκτικά λαξευμένους παραλληλεπίπεδους λίθους. Σε όλους απαντά ο συνδυασμός μιας ξύλινης σαρκοφάγου13 και μιας καλής ποιότητας αττικής ερυθρόμορφης πελίκης (σπανιότερα μελαμβαφούς) συνήθως μαζί με μια λεκανίδα. Μέσα στις σαρκοφάγους υπάρχουν μικρά μυροδοχεία. Η διακόσμηση αυτού του είδους τάφου είναι εντυπωσιακά 

ομοιογενής.14 Για τους τύμβους αυτής της περιοχής είναι τυπικός ο συνδυασμός του τύμβου με αρχιτεκτονικά διαμορφωμένο ταφικό θάλαμο και πλούσια κτερίσματα .

2.3. Σήμανση τάφου 

Το ταφικό σήμα μπορεί να συνίσταται σε μια κατασκευή από χώμα  (λοφίσκος ή τύμβος), πλίνθους ή λίθο. Η πιο συνηθισμένη μορφή είναι οι επιτάφιες στήλες. Και οι δύο τύποι τάφων θα μπορούσαν να φέρουν απλές επιτάφιες στήλες με 

το όνομα του νεκρού, στήλες με ανθεμωτή επίστεψη, με ανάγλυφο ή ζωγραφικό διάκοσμο ή αδρά λαξευμένες ανθρωπόμορφες στήλες. Ο διάκοσμος της στήλης ήταν ανεξάρτητος από το είδος του τάφου στον οποίο τοποθετούνταν .15 

3. Νεκρώσιμες τελετές και προσφορές 

Τα ταφικά έθιμα συνιστούν μια τελετουργική διαδικασία αποτελούμενη από αλληλουχία δράσεων , εκ των οποίων μόνο μερικές αφήνουν αρχαιολογικά εντοπιζόμενα ίχνη . Το γεγονός ότι το σώμα είτε ενταφιαζόταν είτε αποτεφρωνόταν δεν επηρέαζε καθ' οιονδήποτε τρόπο το τυπικό της ταφικής τελετής . Γενικά παρατηρείται μεγάλη συνάφεια με τις αντίστοιχες τελετές στην κυρίως Ελλάδα. 

3.1. Προετοιμασία του σώματος για την ταφή 

Τα σώματα των νεκρών ήταν καλυμμένα και το πρόσωπο ενίοτε έφερε προσωπίδα ή χρυσά ελάσματα που κάλυπταν το στόμα. Το σώμα και τα ενδύματα ήταν διακοσμημένα με κοσμήματα ∙ κυρίως δαχτυλίδια από πολύτιμα ή απλά μέταλλα που φέρουν διακόσμηση, βραχιόλια, χρυσά περιδέραια, αλυσίδες με χάντρες από γυαλί, πηλό, οστά, χρυσό αλλά και χάλκινα νομίσματα, μικρά αγαλματίδια, δόντια ζώων, όστρακα, αγνύθες κ.ά. (κυρίως σε ταφές γυναικών και παιδιών). Μερικές φορές στο κεφάλι του νεκρού, στο στήθος, στη λεκάνη ή δίπλα από το σώμα τοποθετείται στέφανος με φύλλα και καρπούς 

(εξολοκλήρου από χρυσό ή με χάλκινα φύλλα και πήλινους καρπούς)∙ στις αποτεφρώσεις ο στέφανος τοποθετούνταν πάνω στο τεφροδόχο αγγείο (πλούσιες ταφές). Συχνά στο στόμα του νεκρού τοποθετείται ένα νόμισμα ή και περισσότερα γύρω από το σώμα. Η ταφή λάμβανε χώρα πιθανόν μία μέρα μετά την πιστοποίηση του θανάτου .16 

3.2. Η ταφή

3.2.1. Ενταφιασμός 

Ο ενταφιασμός είναι η πιο διαδεδομένη πρακτική σε όλες σχεδόν τις νεκροπόλεις του Ευξείνου Πόντου. Οι τάφοι με ενταφιασμούς, ανεξαρτήτως κατασκευής, χρησιμοποιούνται κατά κανόνα μόνο μία φορά . Το σώμα τοποθετείται σε ύπτια 

εκτεταμένη στάση (με πολύ λίγες εξαιρέσεις συνεσταλμένης στάσης). Ο προσανατολισμός των σωμάτων δεν ήταν σταθερός και υπαγορευόταν συνήθως από εξωτερικούς παράγοντες (κλίση λόφου, θέση δρόμου, εκμετάλλευση διαθέσιμης έκτασης 

κ.ά.). 

3.2.2. Καύση 

Η αποτέφρωση του σώματος του νεκρού είναι η λιγότερο διαδεδομένη πρακτική . Οι περισσότερες καύσεις είναι δευτερογενείς. Συνήθως τα αποτεφρωμένα λείψανα τοποθετούνταν σε τεφροδόχο αγγείο ή καλύπτονταν από μεγάλα όστρακα 

αγγείων ή κεραμίδια. Τα τεφροδόχα αγγεία ήταν διάφορων τύπων και τοποθετούνταν στον τάφο , συνήθως απευθείας σε ένα λάκκο στο έδαφος και σπανιότερα σε λίθινα κιβώτια με σκέπασμα. 

3.3. Κτερίσματα

Τα κτερίσματα που βρίσκονται στους τάφους ήταν αντικείμενα που ανήκαν στο νεκρό , της καθημερινής ζωής και κάποια άλλα ειδικά κατασκευασμένα για τον τάφο ή για την τελετουργία . Καθιερωμένες προσφορές αποτελούν λήκυθοι (οι οποίες αντικαταστάθηκαν στο τέλος του  4ου αι. π.Χ. από ατρακτοειδή μυροδοχεία), αλάβαστρα, αρύβαλλοι, αμφορίσκοι, λεκανίδες 

κ.ά. Επίσης συναντώνται και αγγεία πόσης , αποθήκευσης και έκχυσης. Πυξίδες και αντικείμενα καλλωπισμού βρίσκονται σε 

γυναικείες ταφές και στλεγγίδες στις ταφές ανδρών. Χαρακτηριστικό των παιδικών ταφών ωστόσο αποτελεί η συγκριτικά 

μεγάλη ποσότητα κτερισμάτων και ο μεγάλος αριθμός αστραγάλων.

Κατά τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. τα κτερίσματα είναι σε γενικές γραμμές λιγοστά και σχεδόν τυποποιημένα στις περισσότερες νεκροπόλεις∙ ωστόσο προς το τέλος του 4ου αι. π.Χ. αυξάνεται ο αριθμός τους και προστίθενται νέα αντικείμενα , όπως 

νομίσματα, πήλινα ειδώλια, εργαλεία, όπλα,17 κοσμήματα στα ενδύματα και στο σώμα κ.ά. Στους τάφους συνυπάρχουν εισηγμένα και τοπικής παραγωγής αντικείμενα . 

Οι προσφορές δεν είχαν προκαθορισμένη θέση. Τοποθετούνταν γύρω από το σώμα του νεκρού  (στις ταφές χωρίς σαρκοφάγο) ή γύρω από τη σαρκοφάγο . Γενικά, τα αγγεία μεγάλου μεγέθους τοποθετούνταν κοντά στο κεφάλι ή στα κάτω 

άκρα και τα μικρότερα κοντά στους βραχίονες και το κεφάλι . 

3.4. Τελετουργικά έθιμα και νεκρικές προσφορές 

Τα τελετουργικά έθιμα μετά την ταφή λάμβαναν χώρα ακριβώς πάνω ή δίπλα στον τάφο , πάνω στην ταφική στήλη, ή σε λίθινα θρανία ή βωμούς ειδικά κατασκευασμένους για αυτόν το σκοπό . Στις αρχαίες πηγές αναφέρονται τα  «τρίτα», τα «ένατα» και τα «τριακοστά», τελετουργίες που τελούνταν αντίστοιχα την τρίτη , ένατη και τριακοστή μέρα , πιθανόν από τη μέρα του θανάτου.18 Κατά τη διάρκεια αυτών των τελετών γίνονταν χοές  (σπονδές οίνου, ελαίων και αρωμάτων), εναγίσματα (προσφορές στο νεκρό σε γάλα, μέλι, νερό, κρασί κ.ά.) και προσφέρονταν καρποί και τροφή . Ενδεικτικά αγγεία της τέλεσης 

αυτών των εθίμων, που βρίσκονται σε αποθέτες, είναι μεταξύ άλλων οινοχόες, υδρίες και αμφορείςς· τα αγγεία αυτά είχαν συνήθως βάσεις σπασμένες ή τρυπημένες εκ των προτέρων( τοποθετημένα κάθετα πάνω από τον τάφο χρησιμοποιούνταν ως αγωγοί για την προώθηση των υγρών στο έδαφος), ενώ τα στόμιά τους ήταν βαμμένα κόκκινα .

Οι τελετουργικές πυρές είναι άλλο ένα χαρακτηριστικό των τελετουργικών εθίμων. Η παράδοση της καύσης προσφορών κοντά ή πάνω στον τάφο εμφανίζεται κυρίως κατά τον  4ο αι. π.Χ. Η τελετουργική πυρά τελούνταν είτε ανάμεσα στους τάφους 

ή εκτός των ταφικών περιβόλων απευθείας πάνω στο έδαφος είτε σε τελετουργικούς λάκκους. Συνήθως η κάθε πυρά χρησιμοποιούνταν μία φορά . Τα στρώματα καύσης εμπεριέχουν διάφορα είδη αγγείων , σπασμένα ή ακέραια (συνήθως ιχθυοπινάκια), οστά ζώων,19 πήλινες σχάρες ψαριών, νομίσματα, τμήματα νεκρικών στεφάνων, πήλινα ειδώλια, εργαλεία, αστραγάλους, στλεγγίδες, περόνες, καρπούς και δημητριακά. Μετά το τέλος της τελετουργίας η πυρά και τα υπολείμματα των προσφορών καλύπτονταν από λίθους. 

Οι πυρές μεγαλύτερων διαστάσεων που μαρτυρούν επανειλημμένη χρήση συνδέονται μάλλον με τελετουργίες που αφορούσαν το σύνολο της οικογένειας ή της κοινότητας σε τελετές για τη μνήμη των νεκρών . Ελάχιστες είναι και οι 

περιπτώσεις εύρεσης αύλακας προσφορών κατά τα αρχαϊκά πρότυπα  (οι οποίες και φέρουν ίχνη απόθεσης για πολλούς αιώνες). Συνήθως συνδέονται με τη λατρεία κάποιου νεκρού ως ήρωα.20 

4. Τα ταφικά έθιμα ως μέσο προσδιορισμού της καταγωγής των νεκρών 

Παρατηρείται ότι τα ταφικά έθιμα στις ελληνικές νεκροπόλεις του Εύξεινου Πόντου ομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό με αυτά της κυρίως Ελλάδας, των πόλεων της Μικράς Ασίας αλλά και των γηγενών πληθυσμών της περιοχής. Γενικά, στη Μεσόγειο, τη Θράκη και τη Σκυθία σε διαφορετικές περιόδους επικρατούσαν όμοιες εσχατολογικές ιδέες και ως εκ τούτου παρουσιάζονται κοινές ταφικές κατασκευές και έθιμα , με τοπικές διαφοροποιήσεις.21 

ερυθρόμορφλεκανίς  (ή λεκάνη με κάλυμμα) που χρονολογείται από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ βρέθηκε στο Παντικάπειο, μια αρχαία ελληνική πόλη στην Κριμαία.Διακόσμηση Η σκηνή απεικονίζει πιθανότατα μια σκηνή γυναικωνίτη  (γυναικείος χώρος στο σπίτι) ή προετοιμασία για γάμο, ένα κοινό θέμα για αυτόν τον τύπο σκεύους

Για μεγάλο διάστημα θεωρούνταν ότι μέσω των ταφικών εθίμων ήταν δυνατή η άντληση πληροφοριών για την εθνική ταυτότητα του πληθυσμού . Ωστόσο η έλλειψη σαφούς διαφοροποίησης στην εξωτερική εμφάνιση των νεκροπόλεων, στην κατασκευή των τάφων αλλά και στα ταφικά έθιμα δηλώνει μορφές συνύπαρξης των γηγενών με τους ελληνικούς πληθυσμούς (τουλάχιστον κατά τον 4ο και 3ο αι. π.Χ.) που καθιστούν δύσκολο το διαχωρισμό τους.22 Η μόνη 

διαφοροποίηση που είναι φανερή μέσω των αρχαιολογικών ευρημάτων είναι στα κτερίσματα  (κοσμήματα, όπλα ή στην ενδυμασία και κυρίως στην παρουσία αττικών ερυθρόμορφων αγγείων), αλλά και πάλι μόνο όσον αφορά την κοινωνική τάξη των νεκρών.23 

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

1. Panayotova, K. – Nedev, D., “Apollonia Pontica (end of the 7th-1st c. BC): The necropoleis of Apollonia Pontica”, στο Grammenos, D.V. – 

Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 1.1 (Publications of the Archaeological Insitute of Northern Greece, Nr. 4 (I & II), 

Θεσσαλονίκη 2003), σελ. 123-140, και Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the Bulgarian Black Sea 

Littoral”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR International Series 1675 (I & II), 2007), 

σελ. 85-126.

2. Minchev, A., “Odessos”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 1.1 (Publications of the 

Archaeological Insitute of Northern Greece, Nr. 4 (I & II), Θεσσαλονίκη 2003), σελ. 209-278. 

3. Lungu, V., “Necropoles  Grecques  du Pont Gauche:  Istros, Orgamé, Tomis,  Callatis”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), 

Ancient Greek Colonies in the Black Sea  2.1 (BAR International  Series 1675 (I & II), 2007σ),ε λ. 337‑382. 

4. Tolstikov, V., “Panticapaeum”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 1.2 (Publications of the 

Archaeological Insitute of Northern Greece, Nr. 4 (I & II), Θεσσαλονίκη 2003), σελ. 707-757.

5. Kryzhytskyy, S. – Krapivina, V. – Lejpunskaja, N. – Nazarov, V., “Olbia – Berezan”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek 

Colonies in the Black Sea 1.1 (Publications of the Archaeological Insitute of Northern Greece, Nr. 4 (I & II), Θεσσαλονίκη 2003), σελ. 389-505.

6. Πολλές φορές μάλιστα οι ταφές είναι τόσο εκτεταμένες κατά μήκος των οδών που δεν είναι πάντα σίγουρο σε ποια από τις πόλεις που συνδέει η οδός 

ανήκουν οι τάφοι (π.χ. νεκροπόλεις μεταξύ της Οδησσού και της Διονυσόπολη,ς του Παντικαπαίου και του Μυρμικίου, η νεκρόπολη τύμβων στην 

περιοχή Juz Oba ανάμεσα στο Παντικάπαιον και την Τυριτάκη κ .ά.).

7. Ταφικός  περίβολος: λίθινοι  τοίχοι  ή περιφράξεις  από τετράγωνους  λαξευμένους  λίθο.υ Αςυτές οι κατασκευές περιτρέχουν τα 

αναχώματα ενός ή περισσότερων τάφων. 

8. Ήταν σχεδόν αποκλειστικός τρόπος ταφής κατά την Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο και εξακολούθησε να χρησιμοποιείται και κατά την Ελληνιστικ.ή 

9. Οι επενδεδυμένοι  λακκοειδείς  τάφο(ισ  χεδόν κιβωτιόσχημοι) είναι  συνήθεις  στη βόρεια  ακτή της Μαύρης  θάλασσα.ς

10. Οι εγχυτρισμοί (ταφές σε αγγεία) παιδιών, νέων και ενηλίκων που δεν έχουν φτάσει στο ύψος ενηλίκου  συναντώνται  κυρίως 

στην περίοδο από τις αρχές του5  ου έως το τέλος του 3ου  αι. π.Χ. 

11. Θαλαμοειδείς  τάφοι«  μακεδονικού  τύπου» (με δρόμο, θύρα, περίτεχνες αρχιτεκτονικές  προσόψεις και συνήθως καμαροσκεπ,ή 

σχετικά μεγάλων διαστάσεων, ταφικό  θάλαμο).

12. Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the Bulgarian Black Sea Littoral”, στο Grammenos, D.V. – 

Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR International Series 1675 (I & II), 2007), σελ. 85-126.

13. Για τις ξύλινες σαρκοφάγους στους τύμβους β.λ Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the 

Bulgarian Black Sea Littoral”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR International Series 

1675 (I & II), 2007), σελ. 85-126, σελ. 97-98, και Boardman, J. – Kurtz, D., Έθιμα ταφής στον αρχαίο  ελληνικό  κόσμ,ο Βιζυηνού, Ο. – Ξένος, Θ. 

(μτφρ.) (Αθήνα 1994), σελ. 256.

14. Fless, F., “Akzeptanz  und Integration  attischer  Keramik  des 4. Jhs. v. Chr.  in die materielle  Kultur  griechischer  Poleis  und 

außergriechischer  Gesellschaften–   Pantikapaion  als Fallbeispie”l, στο Schmaltz,  B. – Söldner, M. (επιμ.), Griechische Keramik im kulturellen 

Kontext. Akten des Internationalen  Vase‑nSymposions  in Kiel vom 24. bis 28. 92.0 01  in Kiel (Kiel 2003), σελ. 241‑243, ιδ. σελ. 242.

15. Fless, F., Rotfigurige Keramik als Handelsware. Erwerb und Gebrauch attischer Vasen im mediterranen und pontischen Raum während des 4. 

Jhs. v.Chr. (Internationale Archäologie 71, Rahden 2002), σελ. 81-83, ιδ. σελ. 82. Στο βασίλειο του Βοσπόρου έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός τέτοιων 

στηλών αλλά οι περισσότερες είχαν επαναχρησιμοποιηθεί στην Αρχαιότητα και δεν είναι δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων αναφορικά με την ακριβή 

θέση τους.

16. Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the Bulgarian Black Sea Littoral”, στο Grammenos, D.V. – 

Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR International Series 1675 (I & II), 2007), σελ. 85-126, ιδ. σελ. 93.

17. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στις νεκροπόλεις της δυτικής ακτής του Εύξεινου Πόντου απουσιάζουν σχεδόν παντελώ.ς

18. Alexiou, Μ., Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση, Γιατρομανωλάκης, Γ. – Ροϊλός, Π. (μτφρ.) (Αθήνα 2002), σελ. 36‑37, 

υποσ. 38 (με αναφορές  στις πηγές και σχόλια), και Panayotova,  K., “Burial  and pos‑tburial  rites  in the necropoleis  of the Greek 

colonies  on the Bulgarian  Black  Sea Littor”a,l στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea  2.1 

(BAR International  Series 1675 (I & II), 2007)σ, ελ. 109. Το γεγονός ότι στο γέμισμα του τάφου έχουν βρεθεί πολυάριθμα  θραύσματα 

αγγείων αποδεικνύει  ότι οι πρώτες τελετές γίνονταν κατά πάσα πιθανότητα  την ημέρα της ταφής

19. Τα οστά οικόσιτων  ζώων θα μπορούσαν να ερμηνευθούν ως φαγητό κατά τη διάρκεια της τελετής ή ως προσφορές σε χθόνιες 

θεότητες. Η παρουσία ωστόσο οστών αλόγων, συνήθως σε τύμβους με πλούσιες ταφές, συνδέεται τις περισσότερες φορές με τα 

ταφικά  έθιμα  των Θρακών  και  των Σκυθώ. ν

20. Παράδειγμα στη νεκρόπολη της Οργάμης: Lungu, V., “Necropoles  Grecques  du Pont Gauche:  Istros, Orgamé, Tomis,  Callatis”, στο 

Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea  2.1 (BAR International  Series 1675 (I & II), 2007σ),ε  λ. 

337‑382, ιδ. σελ. 346‑348.

21. Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the Bulgarian Black Sea Littoral”, στο Grammenos, D.V. – 

Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR International Series 1675 (I & II), 2007), σελ. 85-126, ιδ. σελ. 97.

22. Fless, F., Rotfigurige Keramik als Handelsware. Erwerb und Gebrauch attischer Vasen im mediterranen und pontischen Raum während des 4. 

Jhs. v.Chr. (Internationale Archäologie 71, Rahden 2002), σελ. 81-83· Panayotova, K., “Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek 

colonies on the Bulgarian Black Sea Littoral”, στο Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (επιμ.), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 2.1 (BAR 

International Series 1675 (I & II), 2007), σελ. 85-126, ιδ. σελ. 101.

23. Fless, F., The necropolis of Pantikapaion (Kerc, Crimea), προφορική ανακοίνωση στο Πανεπιστήμιο του Aarhus, 15 Μαΐου 2002.

Βιβλιογραφία : 

Kryzhitskiy S.D., Krapivina V.V., Leypunskaya N.A., Nazarov V.V., "Olbia-Berezan", Grammenos, D.V. 

– Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea, Thessaloniki 2003, 389-505

Fless F., Rotfigurige Keramik als Handelsware. Erwerb und Gebrauch attischer Vasen im mediterranen 

und pontischen Raum während des 4. Jh. v. Chr., Rohden – Westfalen 2002

Nedev D., Panayotova K., "Apollonia Pontica (end of the 7th-1st centuries BC)", Grammenos, D.V. – 

Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea, I, Thessaloniki 2003, 95-156

Alexiou Μ., Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση , Αθήνα 2002, Γιατρομανωλάκης, Γ. – Ροϊλός, Π. (μτφρ.)

Boardman J., Kurtz D.C., Έθιμα ταφής στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, Αθήνα 1994, Βιζυηνού Ο. – Ξένος, Θ. (μτφρ.)

Καμπύλο εργαλείο από μέταλλο με μία λαβή, που χρησιμοποιούν οι αθλητές για να καθαρίζουν το σώμα τους από τον ιδρώτα και τη σκόνη μετά την 

Fless F., "Akzeptanz und Integration attischer Keramik des 4. Jhs. v. Chr. in die materielle Kultur griechischer 

Poleis und außergriechischer Gesellschaften – Pantikapaion als Fallbeispiel", Schmaltz, B. – Söldner, M. (eds), 

Griechische Keramik im kulturellen Kontext. Akten des Internationalen Vasen-Symposions in Kiel vom 24. bis 28. 9. 2001 in Kiel, Kiel 2003, 241-243

Lungu V., "Necropoles Grecques du Pont Gauche: Istros, Orgamé, Tomis, Callatis", Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea, 2.1, 2007, BAR International Series 1675 

(I & II), 337-382

Minchev A., "Odessos", Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea 1.1, Θεσσαλονίκη 2003, Publications of the Archaeological Insitute of N. Greece, 209-278

Panayotova K., "Burial and post-burial rites in the necropoleis of the Greek colonies on the Bulgarian Black Sea Littoral", Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the Black Sea, 2.1, 2007, BAR International Series 1675 (I & II), 85-126

Tolstikov V.P., "Panticapaeum", Grammenos, D.V. – Petropoulos, E.K. (eds), Ancient Greek Colonies in the 

Black Sea 1.2, Θεσσαλονίκη 2003, Publications of the Archaeological Insitute of N. Greece, 707-757

Δικτυογραφία : 

The Bosporan Kingdom

http://www.pontos.dk/research/ra_7

Γλωσσάριo : 

αρύβαλλος, ο

Αρωματοδόχο αγγείο σφαιρικού σχήματος.

εγχυτρισμός, ο

Απόθεση των οστών ενός εκλιπόντος προσώπου σε μεγάλο αγγείο κλειστού σχήματος εν είδει ταφής

κιβωτιόσχημος τάφος, ο

Τάφος παραλληλόγραμμου  σχήματος με εσωτερική  επένδυση από λίθινες ή πλίνθινες πλάκ. ες

λακκοειδής τάφος, ο

Χώρος απόθεσης ενός ή περισσότερων νεκρών αποτελούμενος από ένα λάκκο απλό ή αρχιτεκτονικά διαμορφωμένο, όπου τοποθετούνταν  η σορός 

μαζί με τα όποια συνοδευτικά κτερίσματα .

λήκυθος, η

Βασικό ελαιοδόχο αγγείο, στενόστομο, με μία κάθετη λαβή. Υπάρχουν αρκετοί τύποι του σχήματος αυτού. Τον 5ο αι. π.Χ. επικρατούν οι λήκυθοι κύριου 

και δευτερεύοντος τύπου. Συχνά απαντά και η λεγόμενη αρυβαλλοειδής  λήκυθος με φουσκωτό και κάπως πεπιεσμένο σώμ. Οα ι λευκές λήκυθοι 

προορίζονταν αποκλειστικά για ταφική χρήση.

μελαμβαφή αγγεία, τα 

Αγγεία ποικίλων σχημάτων με χαρακτηριστική σκουρόχρωμη επιφάνεια, κατά κανόνα απλά κοσμημένα με εγχάρακτα ή εμπίεστα μοτίβα. 

πελίκη, η

Παραλλαγή του αμφορέα. Πρωτοεμφανίζεται το 520 π.Χ. Διαθέτει ωοειδές σώμα, χαμηλό λαιμό με παχύ χείλος που προεξέχε,ι λαβές κάθετες στο σώμα 

και χαμηλή βάση-πόδι. Λόγω της ευστάθειάς του, οι έμποροι αποθήκευαν στο αγγείο αυτό πολύτιμα έλαια που διέθεταν προς πώλησ.η

πυξίδα, η

Μικρό αγγείο με κάλυμμα, όπου οι γυναίκες έβαζαν πούδρες για τον καλλωπισμό τους ή φύλασσαν τα κοσμήματά το.υ Δςεν έχει λαβές, εκτός από τη 

σκυφοειδή πυξίδα της Σικελίας.

στλεγγίδα, η 

Καμπύλο εργαλείο από μέταλλο με μία λαβή, που χρησιμοποιούν οι αθλητές για να καθαρίζουν το σώμα τους από τον ιδρώτα και τη σκόνη μετά την 

άθληση. 

Συγγραφή : Ρομποτή Ευτυχία  (21/8/2008) IΔΡΥΜA ΜΕΙΖΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

ellinondiktyo.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...

Η AI αποκρυπτογραφεί ιστορικά κρυπτογραφημένα αρχεία 400 ετών του Βατικανού

  Η ανάλυση ιστορικών κειμένων περνά σε νέα φάση μέσω της αξιοποίησης προηγμένων μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης (AI). Αρχεία που παρέμεναν αδιάβαστα για αιώνες, κλειδωμένα πίσω από πολύπλοκους κώδικες, αρχίζουν να παραδίδουν τα δεδομένα τους. Οι ιστορικοί και οι γλωσσολόγοι υπολογίζουν ότι περίπου το 1% του συνολικού αρχειακού υλικού παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων διπλωματικών αναφορών, στρατιωτικών εγγράφων και προσωπικών επιστολών, είναι μερικώς ή ολικώς κρυπτογραφημένο.

Η συμβατική αποκρυπτογράφηση απαιτεί τεράστιο χρόνο ή την ύπαρξη του αρχικού «κλειδιού», ωστόσο σήμερα, η υπολογιστική γλωσσολογία αναλαμβάνει τον ρόλο του αποκωδικοποιητή, εφαρμόζοντας τεχνικές μηχανικής μάθησης που αναλύουν χιλιάδες σύμβολα σε λίγα λεπτά, αποκαλύπτοντας δεδομένα με τεράστια ιστορική αξία.

Τα συστήματα AI αξιοποιούν εργαλεία αναγνώρισης χειρόγραφου κειμένου (όπως το Transkribus) και νευρωνικά δίκτυα εκπαιδευμένα σε ιστορικά γλωσσικά πρότυπα. Εντοπίζουν τη δομή του κειμένου, μετατρέπουν τα άγνωστα σύμβολα σε ψηφιακά δεδομένα και εφαρμόζουν αλγορίθμους συχνοτήτων. Έτσι, τα σύγχρονα συστήματα αποκρυπτογράφησαν τον κώδικα Borg των 408 σελίδων, με 34 άγνωστα σύμβολα, σε 29 λεπτά, παρακάμπτοντας πλήρως την ανάγκη για παραδοσιακά κλειδιά κρυπτογράφησης.

Η τεχνική διαδικασία ξεκινά με την ανάλυση διάταξης. Το λογισμικό σαρώνει το έγγραφο, αναγνωρίζοντας τις γραμμές, τα περιθώρια και τις παραγράφους, απομονώνοντας τον θόρυβο (π.χ. φθορές στο χαρτί, λεκέδες, σβησίματα). Στη συνέχεια, τα συστήματα οπτικής αναγνώρισης (OCR) και αναγνώρισης χειρόγραφου κειμένου (HTR) σαρώνουν τα μοτίβα της μελάνης.

Εκεί ακριβώς εντοπίζεται η μεγαλύτερη πρόκληση: τα συμβατικά Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLMs) απαιτούν terabytes δεδομένων για να εκπαιδευτούν σωστά. Ωστόσο, τα ιστορικά κρυπτογραφημένα κείμενα είναι σπάνια και περιορισμένα σε όγκο. Για να λυθεί το πρόβλημα της έλλειψης δεδομένων, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και το Πανεπιστήμιο του Όσλο δημιούργησαν εξειδικευμένες βάσεις δεδομένων (π.χ. de-crypt.org). Αυτές οι πλατφόρμες τροφοδοτούν τα μοντέλα με χιλιάδες ήδη σπασμένους κώδικες και γλωσσικά σώματα από ιστορικές εκδοχές των Λατινικών, της Γερμανικής και της Γαλλικής. Το σύστημα μαθαίνει να εντοπίζει επαναλαμβανόμενα μοτίβα και στατιστικές ανωμαλίες, κάνοντας συνδυασμούς εκατομμύρια φορές ταχύτερα από τον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Ο κώδικας Borg και οι επιστολές της Μαρίας Στιούαρτ

Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα της νέας τεχνολογίας είναι η αποκρυπτογράφηση του λεγόμενου κώδικα Borg. Πρόκειται για ένα χειρόγραφο του 17ου αιώνα που βρισκόταν στα αρχεία της Βιβλιοθήκης του Βατικανού για περισσότερα από 400 χρόνια. Ο κώδικας, που απαρτίζεται από 34 κρυπτικά σύμβολα, αποδείχθηκε αδύνατο να μεταφραστεί με τις παραδοσιακές μεθόδους.

Η ερευνητική ομάδα εφάρμοσε το σύστημα αποκρυπτογράφησης, το οποίο μέσα σε λιγότερο από μισή ώρα ανέλυσε ένα δείγμα 500 συμβόλων. Τα αποτελέσματα εξέπληξαν την επιστημονική κοινότητα. Το κείμενο δεν αφορούσε υψηλή θεολογία, αλλά ιατρικές συνταγές. Οι συγγραφείς του κατέγραφαν θεραπείες, όπως τη χρήση υψηλής ποιότητας κόκκινου κρασιού ή ζυμωμένου μοσχοκάρυδου για την αντιμετώπιση της δυσεντερίας. Οι ιστορικοί εικάζουν ότι ο λόγος της κρυπτογράφησης ήταν ο φόβος: η λεπτή γραμμή μεταξύ ιατρικής πρακτικής και μαγείας τον 17ο αιώνα έκανε την απόκρυψη τέτοιων γνώσεων ζήτημα ζωής και θανάτου.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει φέρει στο φως και έγγραφα τεράστιας διπλωματικής σημασίας. Ένα δίκτυο αλγορίθμων βοήθησε στην αποκωδικοποίηση γραμμάτων της Μαρίας Στιούαρτ (Μαρία Α' της Σκωτίας), στα οποία αποκαλύπτεται η πλήρης εμπλοκή της σε συνωμοσίες για την ανάκτηση του θρόνου της, καθώς και η τεταμένη σχέση με τον γιο της, Βασιλιά Ιάκωβο. Αντίστοιχα, αναλύθηκε επιστολή 500 ετών του Αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Καρόλου Ε', η οποία περιείχε πληροφορίες για ένα σχέδιο δολοφονίας του από Ιταλό μισθοφόρο. Πιο πρόσφατα, η ανάλυση εγγράφων από τον Τριακονταετή Πόλεμο (1637) αποκάλυψε έγκαιρες προειδοποιήσεις για συνωμοσίες μεταξύ των προτεσταντών συμμάχων της Σουηδίας.

Το Project Descrypt και οι υβριδικές λύσεις

Η τεχνολογική εξέλιξη δεν σταματά στην αποσπασματική ανάλυση. Το διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα Descrypt επικεντρώνεται στη δημιουργία ενός ολιστικού συστήματος. Ο στόχος είναι να αναπτυχθεί ένα μοντέλο το οποίο θα λαμβάνει την εικόνα του χειρογράφου και θα πραγματοποιεί ταυτόχρονα την αναγνώριση των συμβόλων και την αποκρυπτογράφηση του περιεχομένου τους, εξαλείφοντας το ενδιάμεσο στάδιο της χειροκίνητης επεξεργασίας.

Αυτή η υβριδική προσέγγιση είναι κρίσιμη για τη βελτίωση της ακρίβειας. Τα εργαλεία ενσωματώνουν δυνατότητα αυτο-βελτίωσης, όπου ο αλγόριθμος αναπροσαρμόζει τα βάρη του βάσει των διορθώσεων που εισάγουν οι ανθρώπινοι εμπειρογνώμονες. Ουσιαστικά, κάθε φορά που ένας ιστορικός διορθώνει τη μετάφραση ενός μεμονωμένου συμβόλου, το δίκτυο αναβαθμίζει τη συνολική του κατανόηση, επιταχύνοντας τις μελλοντικές σαρώσεις.

Η ελληνική διάσταση: Βυζάντιο, Φιλική Εταιρεία και ψηφιοποίηση

Η εφαρμογή αυτών των τεχνολογιών διαθέτει άμεσο και κρίσιμο αντίκτυπο στην ελληνική ακαδημαϊκή και ερευνητική πραγματικότητα. Η Ελλάδα φιλοξενεί τεράστιο όγκο αρχειακού υλικού, από τα βυζαντινά χειρόγραφα των Μονών του Αγίου Όρους μέχρι την αλληλογραφία της Οθωμανικής περιόδου και τα αρχεία του 19ου αιώνα.

Ήδη τα ελληνικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα αναπτύσσουν μοντέλα OCR εκπαιδευμένα στην πολυτονική γραφή, στις βυζαντινές συντομογραφίες και στα συστήματα κρυπτογράφησης της Ελληνικής Επανάστασης. Για παράδειγμα, η εκτεταμένη κρυπτογραφική αλληλογραφία της Φιλικής Εταιρείας, που μέχρι σήμερα αναλύεται αποσπασματικά βάσει των διασωθέντων αλφαβήτων της εποχής, μπορεί να σαρωθεί μαζικά. Οι αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης είναι ικανοί να εντοπίσουν άγνωστες συνδέσεις μεταξύ προσώπων, χρηματοδοτήσεων και τοπικών εξεγέρσεων, μετατρέποντας κρυμμένα δεδομένα σε δομημένη ψηφιακή πληροφορία.

Η δυνατότητα ταχείας ψηφιοποίησης και κατανόησης δυσανάγνωστων ιστορικών στοιχείων αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτημα για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Με εργαλεία όπως αυτά που αναπτύσσει το Descrypt, η ταχύτητα ψηφιοποίησης εθνικών αρχείων ενδέχεται να αυξηθεί εκθετικά τα επόμενα χρόνια, μειώνοντας δραματικά το κόστος της ιστορικής έρευνας.

Πηγή: TechGear

Διαβάστε Περισσότερα...

Πώς κατασκευάζονταν οι πυραμίδες των Μάγια;

 

Οι πυραμίδες των Μάγιας δεν κατασκευάζονταν όπως οι αιγυπτιακές, δηλαδή ως τεράστιοι λίθινοι τάφοι με μεγάλους ογκόλιθους. Ήταν κυρίως κλιμακωτές τελετουργικές πλατφόρμες, πάνω στις οποίες υπήρχε ναός. Ήταν δηλαδή περισσότερο «βουνά-ναοί» παρά κλειστοί τάφοι.

Bασική τεχνική

Πρώτα διάλεγαν και ισοπέδωναν το σημείο. Συχνά οι πόλεις των Μάγιας χτίζονταν πάνω σε ασβεστολιθικά εδάφη, γιατί ο ασβεστόλιθος υπήρχε άφθονος στη Γιουκατάν, στη Γουατεμάλα, στο Μπελίζ κ.λπ. Τον έβγαζαν από κοντινά λατομεία, όχι απαραίτητα από πολύ μακριά. Ο ασβεστόλιθος ήταν σχετικά εύκολος να κοπεί και να διαμορφωθεί με λίθινα εργαλεία.

Έπειτα έφτιαχναν έναν μεγάλο εσωτερικό πυρήνα από χώμα, χαλίκια, μικρές πέτρες, μπάζα και κονίαμα. Δεν ήταν συμπαγής πυραμίδα από ορθοκομμένους τεράστιους ογκόλιθους, όπως στην Αίγυπτο. Ο εσωτερικός όγκος λειτουργούσε σαν τεχνητός λόφος. Πάνω του έβαζαν εξωτερική επένδυση από πελεκημένες πέτρες, δηλαδή μια πιο καθαρή, ευθύγραμμη πέτρινη «επιδερμίδα». Σε αρκετές περιοχές της αρχιτεκτονικής των Μάγιας αναφέρεται ακριβώς αυτό: λεπτότερες εξωτερικές πλάκες ή καλοδουλεμένοι λίθοι πάνω σε πυρήνα από λιθορριπή/μπάζωμα.

Η πυραμίδα υψωνόταν κατά βαθμίδες. Έφτιαχναν πλατφόρμα πάνω σε πλατφόρμα, σαν τεράστια σκάλα. Γι’ αυτό οι περισσότερες πυραμίδες των Μάγιας έχουν αναβαθμούς και απότομες σκάλες που οδηγούν στην κορυφή. Η κορυφή δεν ήταν απλά ένα πυραμίδιο· είχε ναό, ιερό δωμάτιο, βωμό ή χώρο τελετών.

Για την ανύψωση των υλικών πιθανότατα χρησιμοποιούσαν ράμπες από χώμα, ξύλινες σκαλωσιές, καλάθια, σχοινιά και ανθρώπινη εργασία. Δεν είχαν μεταλλικά εργαλεία βαριάς μηχανικής, ούτε τροχό για μεταφορές οικοδομής, ούτε ζώα έλξης όπως άλογα ή βόδια. Αυτό σημαίνει ότι το έργο βασιζόταν σε καλά οργανωμένες ομάδες εργατών, τεχνιτών, λιθοξόων και μεταφορέων. Οι λίθοι συνήθως δεν χρειαζόταν να είναι γιγαντιαίοι· μπορούσαν να μεταφερθούν από πολλούς ανθρώπους μαζί ή σε μικρότερα φορτία.

Στο τέλος κάλυπταν την εξωτερική επιφάνεια με ασβεστοκονίαμα / stucco. Αυτό έδινε λεία, λαμπερή επιφάνεια, πάνω στην οποία μπορούσαν να ζωγραφίσουν έντονα χρώματα, κυρίως κόκκινο, αλλά και κίτρινο, πράσινο, μπλε. Οι πυραμίδες που σήμερα βλέπουμε λευκογκρίζες και πέτρινες ήταν στην εποχή τους πολύ πιο εντυπωσιακές, χρωματισμένες και διακοσμημένες.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο: οι Μάγιας συχνά έχτιζαν νέα πυραμίδα πάνω σε παλαιότερη. Δηλαδή δεν κατεδάφιζαν πάντα το παλαιό ιερό· το «έντυναν» με νέα στρώματα και το έκαναν μεγαλύτερο. Έτσι μια πυραμίδα μπορούσε να είναι σαν κρεμμύδι: μέσα της έκρυβε παλαιότερες φάσεις κατασκευής.

Οι πυραμίδες των Μάγιας επεκτείνονταν κυρίως με τη μέθοδο της επικάλυψης: έχτιζαν μια νέα, μεγαλύτερη πυραμίδα πάνω και γύρω από την παλαιότερη. Δεν την κατεδάφιζαν πάντα. Την «έκλειναν» μέσα στη νέα κατασκευή, σαν να έβαζαν ένα νέο περίβλημα γύρω από τον παλαιότερο πυρήνα. Η διαδικασία ήταν περίπου αυτή:

Πρώτα υπήρχε ένας αρχικός ναός ή μια μικρότερη πυραμιδοειδής πλατφόρμα. Όταν ένας νέος ηγεμόνας ή μια κατοπινή περίοδος ήθελε να δείξει δύναμη, συνέχεια της δυναστείας ή ανανέωση της λατρείας, άρχιζε η επέκταση. Έκτιζαν τοίχους αντιστήριξης γύρω από την παλαιότερη πυραμίδα και μετά γέμιζαν τα κενά με πέτρες, χώμα, χαλίκια και ασβεστοκονίαμα. Έτσι η παλιά πυραμίδα γινόταν ο εσωτερικός σκελετός της νέας.

Μετά πρόσθεταν νέα εξωτερική επένδυση από λαξευμένους λίθους. Δημιουργούσαν νέα σκαλοπάτια, νέες βαθμίδες, νέες πλατφόρμες και νέο ναό στην κορυφή. Η παλιά σκάλα, οι παλιοί τοίχοι ή ακόμα και ο παλιός ναός μπορούσαν να θαφτούν εσωτερικά και να μείνουν κρυμμένοι για αιώνες.

Γι’ αυτό πολλές πυραμίδες των Μάγιας έχουν στρώματα:

Μια παλαιότερη φάση βρίσκεται μέσα σε μεταγενέστερη, και αυτή με τη σειρά της μπορεί να βρίσκεται μέσα σε ακόμη νεότερη. Οι αρχαιολόγοι συχνά βρίσκουν εσωτερικές σκάλες, παλιούς ναούς, θαμμένες προσόψεις, γλυπτά ή ταφές μέσα σε μεταγενέστερες κατασκευές, όπως οι ρωσικές κούκλες “Μπαμπούσκα”, μόνο που ο παλαιότερος ναός δεν είναι προσβάσιμος.

Ένα καλό παράδειγμα είναι το El Castillo στο Chichén Itzá. Κάτω από την εξωτερική πυραμίδα υπάρχει παλαιότερη κατασκευή, και μέσα της έχουν βρεθεί εσωτερικά στοιχεία που ανήκαν σε προηγούμενη φάση. Παρόμοια λογική βλέπουμε και στο Copán, όπου ο ναός Rosalila διατηρήθηκε θαμμένος μέσα σε μεταγενέστερη κατασκευή, σχεδόν σαν ιερό αντικείμενο που δεν καταστράφηκε αλλά ενσωματώθηκε.

Οι πυραμίδες λειτουργούσαν σαν τεχνητά ιερά βουνά. Για τους Μάγιας το βουνό είχε κοσμολογική σημασία: ένωνε τον κάτω κόσμο, τη γη και τον ουρανό. Άρα, όταν ο ιερέας ή ο βασιλιάς ανέβαινε τα απότομα σκαλιά, δεν έκανε απλώς μια ανάβαση σε ένα κτίσμα· συμβολικά πλησίαζε τον ουρανό και τους θεούς.

Στην κορυφή υπήρχε συνήθως ναός. Εκεί γίνονταν τελετές προς θεότητες που σχετίζονταν με τη βροχή, τον ήλιο, τον καλαμπόκι, τον χρόνο, τους προγόνους και την εξουσία. Οι τελετές μπορούσαν να περιλαμβάνουν προσφορές τροφής, θυμιάματα, καύση ρητινών, προσευχές, μουσική, χορό, αιματηρές αυτοθυσίες των ευγενών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανθρώπινες θυσίες.

Η πυραμίδα ήταν επίσης σκηνή δημόσιου θεάματος. Οι απλοί άνθρωποι συγκεντρώνονταν στις πλατείες κάτω από την πυραμίδα, ενώ στην κορυφή ή στις σκάλες εμφανίζονταν ο βασιλιάς και οι ιερείς. Αυτό είχε τεράστια πολιτική σημασία: ο ηγεμόνας παρουσιαζόταν ως μεσολαβητής ανάμεσα στον λαό και στους θεούς.

Υπήρχε και σχέση με τον χρόνο και την αστρονομία. Ορισμένες πυραμίδες ήταν προσανατολισμένες έτσι ώστε να συνδέονται με ηλιοστάσια, ισημερίες ή άλλους ουράνιους κύκλους. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το El Castillo στο Chichén Itzá, όπου το φως και η σκιά στις ισημερίες δημιουργούν την εικόνα του φτερωτού φιδιού Κουκουλκάν που «κατεβαίνει» τη σκάλα.

Πυραμίδες και κενότες

Υπάρχει πολύ βαθιά σχέση ανάμεσα στις πυραμίδες και στις κενοτες ή σενοτες ή θενοτες / cenotes. Δεν ήταν απλώς δύο ξεχωριστά στοιχεία του τοπίου. Για τους Μάγιας ανήκαν στο ίδιο ιερό σύστημα: βουνό — σπήλαιο — νερό — κάτω κόσμος — ουρανός.

Οι cenotes είναι φυσικά ασβεστολιθικά πηγάδια ή καταβόθρες, συχνά με υπόγειο νερό. Στη Γιουκατάν ήταν ζωτικές επειδή πρόσφεραν νερό σε μια περιοχή χωρίς πολλά επιφανειακά ποτάμια. Όμως δεν ήταν μόνο πρακτικές δεξαμενές. Στην κοσμολογία των Μάγιας θεωρούνταν περάσματα προς τον υδάτινο κάτω κόσμο, δηλαδή προς το Xibalba, τον κόσμο των θεών, των νεκρών και των προγονικών δυνάμεων. Το Metropolitan Museum γράφει ότι οι cenotes λειτουργούσαν ως οριακοί χώροι, «πύλες» ανάμεσα στον γήινο κόσμο και τον υδάτινο κάτω κόσμο.

Η πυραμίδα, από την άλλη, ήταν ένα τεχνητό ιερό βουνό. Αν η cenote ήταν το άνοιγμα προς τα κάτω, η πυραμίδα ήταν η ανύψωση προς τα πάνω. Έτσι σχηματιζόταν ένας κοσμικός άξονας:

• cenote / σπήλαιο = κάτω κόσμος
• πλατεία / πόλη = ανθρώπινος κόσμος
• πυραμίδα / ναός = ουρανός και θεοί

Αρχιτεκτονικά αυτό σημαίνει ότι οι Μάγιας δεν έχτιζαν πάντα όπου έβρισκαν χώρο. Πολύ συχνά οργάνωναν την πόλη γύρω από φυσικά ιερά σημεία: νερό, σπήλαια, cenotes, υψώματα. Στο Chichén Itzá, για παράδειγμα, ο Ιερός Cenote ήταν ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά σημεία της πόλης και συνδεόταν με προσφορές και θυσίες· έχουν βρεθεί εκεί αντικείμενα και ανθρώπινα κατάλοιπα.

Η σχέση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα στο El Castillo, τον Ναό του Κουκουλκάν. Η περιοχή του Chichén Itzá συνδέεται έντονα με cenotes, και το ίδιο το όνομα Chichén Itzá συνδέεται συνήθως με την έννοια «στο στόμιο του πηγαδιού των Itzá». Υπάρχουν επίσης νεότερες γεωφυσικές έρευνες που υποστηρίζουν ότι κάτω ή κοντά στην πυραμίδα υπάρχει υπόγεια υδάτινη κοιλότητα/σπήλαιο, κάτι που θα ταίριαζε εξαιρετικά με τη μεσοαμερικανική ιδέα ότι ο ναός-βουνό πρέπει να πατά πάνω σε άνοιγμα προς τον κάτω κόσμο. Εδώ θέλει προσοχή: δεν σημαίνει ότι κάθε πυραμίδα χτίστηκε συνειδητά πάνω σε cenote, αλλά στο Chichén Itzá η σχέση πυραμίδας–υπόγειου νερού είναι ιδιαίτερα ισχυρή.

Πνευματικά, λοιπόν, η cenote ήταν κάτι σαν στόμα της γης. Η πυραμίδα ήταν κάτι σαν βουνό που φτιάχνει ο άνθρωπος. Το ένα άνοιγε προς τα βάθη, το άλλο ανέβαινε προς τον ουρανό. Μαζί έφτιαχναν έναν πλήρη ιερό άξονα: από το σκοτεινό νερό του κάτω κόσμου μέχρι τον ναό στην κορυφή.

Κατάλογος με τις σημαντικότερες πυραμίδες των Μάγια

1. El Castillo / Ναός του Κουκουλκάν — Chichén Itzá, Μεξικό

Ίσως η πιο διάσημη πυραμίδα των Μάγιας. Είναι αφιερωμένη στον Κουκουλκάν, τον φτερωτό όφι. Έχει έντονο αστρονομικό συμβολισμό: οι σκάλες και τα επίπεδά της συνδέονται με το ημερολόγιο, ενώ στις ισημερίες το φως και η σκιά δημιουργούν την εντύπωση φιδιού που κατεβαίνει τη σκάλα. Η Britannica αναφέρει ότι κάθε πλευρά έχει 91 σκαλοπάτια και, μαζί με τον ναό στην κορυφή, το σύνολο συμβολίζει τις 365 ημέρες του ηλιακού έτους.

2. Ναός Ι / Temple of the Great Jaguar — Tikal, Γουατεμάλα

Από τα πιο εμβληματικά μνημεία της κλασικής περιόδου των Μάγιας. Βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του Tikal και υψώνεται απότομα πάνω από τη ζούγκλα. Το Tikal ήταν ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά, στρατιωτικά και τελετουργικά κέντρα των Μάγιας, με ακμή περίπου από το 300 έως το 850 μ.Χ.

3. Ναός IV — Tikal, Γουατεμάλα

Ακόμη πιο ψηλός από τον Ναό Ι και από τα υψηλότερα μνημεία του κόσμου των Μάγιας. Είναι σημαντικός επειδή δείχνει την τεράστια κλίμακα της αρχιτεκτονικής του Tikal. Από την κορυφή του φαίνεται η ζούγκλα και οι κορυφές άλλων ναών να προβάλλουν σαν πέτρινα νησιά μέσα στο πράσινο.

4. Ναός των Επιγραφών — Palenque, Μεξικό

Μία από τις πιο ιστορικά σημαντικές πυραμίδες, γιατί δεν ήταν μόνο ναός αλλά και ταφικό μνημείο. Εκεί βρέθηκε ο τάφος του βασιλιά K’inich Janaab’ Pakal, γνωστού ως Πακάλ ο Μέγας. Είναι από τις περιπτώσεις όπου μια πυραμίδα των Μάγιας πλησιάζει περισσότερο την αιγυπτιακή ιδέα του μνημειακού τάφου, αν και η μορφή και η λειτουργία της παραμένουν μεσοαμερικανικές.

5. Πυραμίδα του Μάγου / Pyramid of the Magician — Uxmal, Μεξικό

Ξεχωρίζει αμέσως από το σχήμα της. Δεν έχει την αυστηρά τετραγωνική μορφή του El Castillo, αλλά πιο ωοειδή και καμπυλωτή βάση. Είναι το κεντρικό μνημείο του Uxmal και ανήκει στην αρχιτεκτονική παράδοση Puuc της Γιουκατάν. Είναι από τις πιο αισθητικά ιδιαίτερες πυραμίδες των Μάγιας.

6. La Danta — El Mirador, Γουατεμάλα

Από τα πιο εντυπωσιακά μνημεία του προκλασικού κόσμου των Μάγιας. Το El Mirador είναι πολύ παλαιό και τεράστιο κέντρο, βαθιά μέσα στη ζούγκλα της Γουατεμάλας. Η La Danta είναι σημαντική όχι μόνο για το ύψος της, αλλά κυρίως για τον τεράστιο όγκο της. Δείχνει ότι οι Μάγιας είχαν πολύ μεγάλα οργανωμένα αστικά και τελετουργικά κέντρα ήδη πριν από την κλασική περίοδο.

7. Πυραμίδες του Calakmul — Μεξικό

Το Calakmul ήταν μεγάλος αντίπαλος του Tikal. Οι μεγάλες του πυραμίδες, ειδικά η Structure II, δείχνουν τη δύναμη μιας από τις σημαντικότερες δυναστείες των Μάγιας. Η σημασία του Calakmul είναι περισσότερο πολιτική και ιστορική: ήταν κέντρο ισχύος, αντίπαλο δέος του Tikal.

8. Caana / Sky Palace — Caracol, Μπελίζ

Το Caracol ήταν από τα ισχυρά κέντρα των Μάγιας στο σημερινό Μπελίζ. Το συγκρότημα Caana, δηλαδή «Παλάτι του Ουρανού», είναι το πιο επιβλητικό μνημείο του χώρου. Είναι περισσότερο ακρόπολη-πυραμιδικό συγκρότημα παρά μία απλή πυραμίδα.

9. Ναός Rosalila / Copán, Ονδούρα

Το Copán είναι γνωστό κυρίως για τη γλυπτική, τις στήλες και την Ιερογλυφική Κλίμακα. Δεν έχει την ίδια «ωμή» πυραμιδική κλίμακα με το Tikal ή το El Mirador, αλλά είναι εξαιρετικά σημαντικό για την καλλιτεχνική και επιγραφική ιστορία των Μάγιας. Η Rosalila είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή διατηρήθηκε εσωτερικά, θαμμένη μέσα σε μεταγενέστερη κατασκευή.

10. Nohoch Mul — Cobá, Μεξικό

Από τις πιο γνωστές πυραμίδες της Γιουκατάν. Το Cobá ήταν μεγάλο κέντρο με εκτεταμένο δίκτυο δρόμων, τους λεγόμενους sacbeob. Η Nohoch Mul είναι σημαντική λόγω μεγέθους και λόγω της θέσης της μέσα σε ένα εκτεταμένο αστικό-τελετουργικό τοπίο.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

Γιατί υπάρχουν τόσο πολλοί ασβεστόλιθοι στη μεσοαμερική/Μεξικό;

Εκεί υπήρχε παλαιά, ρηχή θάλασσα. Γεωλογικά, μεγάλο μέρος της περιοχής των Μάγιας —ιδίως η χερσόνησος Γιουκατάν και οι πεδινές περιοχές των Μάγιας— είναι μια τεράστια ανθρακική / ασβεστολιθική πλατφόρμα.

Ο ασβεστόλιθος σχηματίζεται κυρίως σε ρηχές, θερμές, καθαρές θάλασσες, όπου ζουν οργανισμοί με κελύφη ή σκελετούς από ανθρακικό ασβέστιο: κοράλλια, φύκη, μαλάκια, τρηματοφόρα κ.ά. Όταν αυτοί πεθαίνουν, τα ασβεστιτικά τους υπολείμματα συσσωρεύονται στον βυθό. Με πίεση, χρόνο και διαγένεση, αυτά τα ανθρακικά ιζήματα γίνονται ασβεστόλιθος.

Άρα η απλή αλυσίδα είναι:

• ρηχή τροπική θάλασσα > θαλάσσιοι οργανισμοί με CaCO₃ > ανθρακικά ιζήματα > συμπίεση / λιθοποίηση > ασβεστόλιθος > ανύψωση / ανάδυση ξηράς

Η Γιουκατάν είναι σχεδόν ιδανικό παράδειγμα τέτοιας γεωλογίας. Περιγράφεται ως μερικώς αναδυμένη ανθρακική πλατφόρμα, με ασβεστόλιθους κυρίως Μεσοζωικής και Καινοζωικής ηλικίας, δηλαδή, από μερικές εκατοντάδες χιλιάδες έως 250 εκατομμύρια χρόνια πριν (250 mya). Δηλαδή για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα η περιοχή δεχόταν θαλάσσια ανθρακική ιζηματογένεση, και αργότερα τμήμα της αναδύθηκε ως ξηρά.

Αυτό εξηγεί και τις cenotes / σενότες. Ο ασβεστόλιθος διαλύεται αργά από ελαφρά όξινο νερό της βροχής, επειδή το νερό παίρνει CO₂ από την ατμόσφαιρα και το έδαφος και σχηματίζει ασθενές ανθρακικό οξύ. Έτσι δημιουργούνται υπόγειες κοιλότητες, σπήλαια και υπόγειοι ποταμοί. Όταν η οροφή μιας τέτοιας κοιλότητας καταρρεύσει, εμφανίζεται στην επιφάνεια ένα άνοιγμα με νερό: η cenote.

Γι’ αυτό στη Γιουκατάν υπάρχουν λίγα επιφανειακά ποτάμια αλλά πάρα πολλά υπόγεια νερά. Το νερό περνά μέσα από τον πορώδη ασβεστόλιθο, κινείται υπόγεια και εμφανίζεται σε cenotes. Αυτό είχε τεράστια σημασία για τους Μάγιας: οι σενότες δεν ήταν μόνο ιερές, ήταν και βασικές πηγές νερού σε μια ασβεστολιθική καρστική περιοχή.

Υπάρχει και ένα ακόμη εντυπωσιακό γεωλογικό στοιχείο: στη βορειοδυτική Γιουκατάν βρίσκεται θαμμένος ο κρατήρας Chicxulub, από την πρόσκρουση στο τέλος της Κρητιδικής, 66 mya και την 5η Μαζική Εξαφάνιση της Ζωής, οπότε και χάθηκε το 65% αυτής, των δεινοσαύρων συμπεριλαμβανομένων. Η επιφανειακή έκφρασή του συνδέεται με έναν δακτύλιο από cenotes, επειδή η δομή και το σχήμα του κρατήρα επηρέασε την υπόγεια κυκλοφορία του νερού και την καρστική διάλυση του ασβεστολίθου.

ΠΗΓΗ: Δ. Νικολόπουλος. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.6.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Andrews A. P. The Political Geography of the Sixteenth Century Yucatan Maya: Comments and Revisions. University of Arizona Press, 1984.
• Aveni A, F. Skywatchers. University of Texas Press, 2001.
• Brady J. E. – Ashmore W. “Mountains, Caves, Water: Ideational Landscapes of the Ancient Maya.” Blackwell, 1999.
• Coe M. D. – Houston St. The Maya. Thames & Hudson, 2015.
• Freidel D., κ.ά. Maya Cosmos: Three Thousand Years on the Shaman’s Path. William Morrow, 1993.
• Lucero L. J. Water and Ritual: The Rise and Fall of Classic Maya Rulers. University of Texas Press, 2006.
• Miller M. κ.ά. An Illustrated Dictionary of the Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya, Thames & Hudson, 1993.
• Milbrath S. Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars. University of Texas Press, 1999.
• Ringle W. M. The Political Organization of Chichen Itza. Ancient Mesoamerica, 2004.
• Sabloff J. A. The New Archaeology and the Ancient Maya. Scientific American Library, 1990.
• Sharer R. J. κ.ά. The Ancient Maya. Stanford University Press, 2006.
• Schele L. κ.ά. A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. William Morrow, 1990.

Και

• Metropolitan Museum of Art / ΜΕΤ “The Sacred Cenote at Chichén Itzá.”
• World History Encyclopedia. “Maya Architecture.”
• Εγκυκλ. Britannica. “Chichén Itzá.”
• Mesoweb: Maya Archaeology and Epigraphy Resources.

arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...