Με γυμνό μάτι μοιάζουν με απλές καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Κάτω όμως από αυτά τα χωράφια στη Βοημία της Τσεχίας, βρίσκονται χιλιάδες αρχαιολογικοί χώροι, μεταξύ των οποίων δεκάδες νεολιθικοί ταφικοί τύμβοι, πολλοί από τους οποίους έχουν ηλικία περίπου 5.000 ετών.
Πώς τα ανακάλυψαν οι αρχαιολόγοι; Με τη βοήθεια ενός συνόλου τεχνολογικών εργαλείων κατάφεραν να αποκαλύψουν για πρώτη φορά μερικά από τα αρχαιότερα μνημειακά αρχιτεκτονικά έργα της Ευρώπης.
Πώς με τη βοήθεια της τεχνολογίας ανακάλυψαν θαμμένους ταφικούς τύμβους
Οι ειδικοί γνώριζαν ήδη ότι οι λεγόμενοι μακροί τύμβοι —επιμήκεις ταφικοί λόφοι που ήταν συνηθισμένοι γύρω στο 3000 π.Χ.— υπήρχαν σε όλη τη Βοημία, αλλά απλώς δεν μπορούσαν να τους δουν. Ευτυχώς, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Archaeological Prospection δείχνει πώς οι τεχνικές τηλεπισκόπησης μπορούν να φέρουν στο φως αυτά τα μέχρι πρότινος κρυμμένα προϊστορικά ταφικά μνημεία, αποκαλύπτοντας ακόμη και τις περιοχές εγκατάστασης γύρω από αυτά.
Συνδυάζοντας εναέρια έρευνα, μαγνητομετρία και αερομεταφερόμενη σάρωση με λέιζερ, «κατέστη δυνατό όχι μόνο να εντοπιστούν ταφικά μνημεία που δεν είναι πλέον αναγνωρίσιμα στο σημερινό τοπίο, αλλά και να ανασυντεθούν βασικές πτυχές της αρχικής τους μορφής, της κατάστασης διατήρησης και της θέσης τους στο τοπίο», έγραψαν οι συγγραφείς της μελέτης.
Η ομάδα των Τσέχων ερευνητών, με επικεφαλής το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Βρότσλαβ, σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια Πίλσεν, Χράντετς Κράλοβε και Πράγας, κατέγραψε πρότυπα στην ανάπτυξη των καλλιεργειών, εντόπισε αλλαγές στο υψόμετρο ακόμη και σε επίπεδο εκατοστών και χρησιμοποίησε μαγνητικές έρευνες εδάφους για να χαρτογραφήσει διακυμάνσεις στον μαγνητισμό του εδάφους. Ο συνδυασμός αυτών των μεθόδων αποκάλυψε μια εντελώς νέα νεολιθική εικόνα του τοπίου, ακόμη και σε περιοχές με εντατική καλλιέργεια.
«Οι εναέριες εικόνες, ιδιαίτερα οι λοξές φωτογραφίες, παραμένουν απαραίτητες για την αναγνώριση των χαρακτηριστικών σχεδίων των μακρών τύμβων», έγραψαν οι συγγραφείς, «ενώ η μαγνητική έρευνα προσφέρει κρίσιμες πληροφορίες για την εσωτερική τους δομή, τα κατασκευαστικά στοιχεία και τα συναφή χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβανομένων των ταφικών λάκκων που διαφορετικά καλύπτονται από εκτεταμένες καλλιέργειες».
Εντόπισαν 2.900 αρχαιολογικά ευρήματα
Η ομάδα εντόπισε περίπου 2.900 αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή της μελέτης, τα οποία συγκεντρώνονταν σε τέσσερα κύρια σύνολα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν τα χαρακτηριστικά σημάδια των νεολιθικών μακρών ταφικών τύμβων, ορισμένων από τους αρχαιότερους μνημειακούς τάφους που κατασκευάστηκαν ποτέ στην Κεντρική Ευρώπη.-
Μαζί με τους ταφικούς τύμβους, οι ειδικοί δήλωσαν ότι εντόπισαν επίσης κυκλικά μνημεία και άλλες κατασκευές που σχετίζονται με ταφικές πρακτικές, στοιχεία που μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση των τελετουργιών ταφής της εποχής.
«Τα αποτελέσματα υπογραμμίζουν την αξία της τηλεπισκόπησης με πολλαπλές μεθόδους, όχι μόνο ως εργαλείο εντοπισμού αρχαιολογικών θέσεων αλλά και ως μέσο ανασύνθεσης των προϊστορικών στρατηγικών χρήσης γης και των κοινωνικών πρακτικών», έγραψε η ομάδα. «Στην περίπτωση των μακρών τύμβων της Βοημίας, η τηλεπισκόπηση αποκαλύπτει ένα τοπίο διαμορφωμένο από μια επίμονη εννοιολογική διάκριση ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και εκείνον των νεκρών — μια διάκριση που διατηρήθηκε και επαναπροσδιορίστηκε επί χιλιετίες».
Σε ηχογράφηση του BBC το 1936, ο Χάουαρντ Κάρτερ ανακαλεί τη συγκλονιστική ημέρα του 1924 όταν αντίκρισε για πρώτη φορά τη σαρκοφάγο του Τουταγχαμών, 3.300 χρόνια μετά την ταφή του, περιγράφοντας ένα θέαμα «υπέροχων πραγμάτων» που άλλαξε την ιστορία της αρχαιολογίας
Καθώς ο Μάρτιος φέρνει την άνοιξη και την αίσθηση μιας νέας αρχής, η φωνή του Χάουαρντ Κάρτερ από το αρχείο του BBC μάς μεταφέρει σε μια άλλη, ιστορική «αναγέννηση»: τη στιγμή που ο κόσμος αντίκρισε ξανά τον Τουταγχαμών έπειτα από 3.300 χρόνια σιωπής.
Τον Φεβρουάριο του 1924, μπροστά στη σαρκοφάγο του νεαρού φαραώ, ο Βρετανός αρχαιολόγος και η ομάδα του άνοιγαν ένα παράθυρο στο παρελθόν, πυροδοτώντας μια παγκόσμια έκρηξη ενδιαφέροντος για την αρχαία Αίγυπτο.
Δώδεκα χρόνια αργότερα, μέσα από τα μικρόφωνα του BBC, ο Κάρτερ ανακαλούσε εκείνη τη φορτισμένη στιγμή, περιγράφοντας όχι μόνο τον χρυσό και τη μεγαλοπρέπεια, αλλά και τα μαραμένα λουλούδια που θύμιζαν πόσο σύντομη είναι ακόμη και μια περίοδος τριών χιλιετιών.
«Ανάμεσα σε όλη εκείνη τη βασιλική μεγαλοπρέπεια, τίποτα δεν ήταν τόσο όμορφο όσο εκείνα τα λίγα μαραμένα λουλούδια. Μας έδειχναν πόσο σύντομη είναι, τελικά, μια περίοδος 3.300 ετών»
EPA/BEN CURTIS – POOL
Η στιγμή που άνοιξε η σαρκοφάγος
Όταν μίλησε στο BBC, είχαν ήδη περάσει 14 χρόνια από την ανακάλυψη του ασύλητου τάφου του Τουταγχαμών — ενός ευρήματος που τον μετέτρεψε σε διεθνή προσωπικότητα και πυροδότησε παγκόσμια «αιγυπτιομανία».
Θυμόταν τη διαδρομή προς το εσωτερικό: δύο θαλάμους διαδοχικά, ώσπου έφτασαν σε ένα χρυσό ιερό με κλειστές και σφραγισμένες πόρτες. «Καταλάβαμε ότι θα αντικρίζαμε ένα θέαμα που κανείς άλλος στην εποχή μας δεν είχε το προνόμιο να δει», ανέφερε. Πίσω από την πρώτη πόρτα αποκαλύφθηκε δεύτερο ιερό, ακόμη πιο περίτεχνο.
Όταν τελικά άνοιξε η θύρα, μπροστά τους υψωνόταν μια τεράστια κίτρινη σαρκοφάγος από χαλαζίτη. Το πέτρινο καπάκι, βάρους περίπου 1.130 κιλών, ανασηκώθηκε με πολύπλοκο σύστημα τροχαλιών μπροστά σε επίσημους και υψηλούς προσκεκλημένους. Το φως έπεσε στο εσωτερικό.
«Ένα επιφώνημα θαυμασμού ξέφυγε από τα χείλη μας», είπε. «Ένα χρυσό ομοίωμα του νεαρού βασιλιά, εξαίσιας τέχνης, γέμιζε ολόκληρο το εσωτερικό». Ήταν όμως μόνο το πρώτο από τρία διαδοχικά φέρετρα, το ένα μέσα στο άλλο, που προστάτευαν τα λείψανα του Τουταγχαμών.
REUTERS/Nasser Nuri (EGYPT)
Από το Νόρφολκ στην Κοιλάδα των Βασιλέων
Παρά το μέγεθος της ανακάλυψης, ο Κάρτερ δεν είχε πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Είχε εγκαταλείψει το σχολείο στα 15. Το ταλέντο του στο σχέδιο τράβηξε την προσοχή της οικογένειας Άμχερστ στο Νόρφολκ, η οποία διέθετε σημαντική ιδιωτική συλλογή αιγυπτιακών αρχαιοτήτων στο Didlington Hall. Εκεί γεννήθηκε η γοητεία του για την Αίγυπτο.
Στα 17 του βρέθηκε ήδη στην Αίγυπτο ως σχεδιαστής και αντιγραφέας επιγραφών, σε μια περίοδο που η αρχαιολογία άνθιζε με τη στήριξη πλούσιων Βρετανών ευγενών. Για πάνω από δύο δεκαετίες έμαθε «στο πεδίο».
Στην Κοιλάδα των Βασιλέων, δυτικά του Νείλου, εργάστηκε επί χρόνια χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η είσοδος του τάφου του Τουταγχαμών ήταν θαμμένη κάτω από στρώματα αρχαίων επιχώσεων, προστατευμένη από τυμβωρύχους και ερευνητές.
EPA/STR
«Ναι, υπέροχα πράγματα»
Τον Νοέμβριο του 1922, ο Κάρτερ άνοιξε μια μικρή οπή σε σφραγισμένη πόρτα και κοίταξε μέσα κρατώντας ένα κερί. Ο χρηματοδότης του, λόρδος Κάρναρβον, τον ρώτησε αν έβλεπε κάτι. Η απάντηση πέρασε στην ιστορία: «Ναι, υπέροχα πράγματα».
Στο ημερολόγιό του περιέγραψε τη σκηνή: «Καθώς τα μάτια μου συνήθιζαν στο φως, οι λεπτομέρειες αναδύονταν αργά από την ομίχλη. Παράξενα ζώα, αγάλματα και χρυσός. Παντού η λάμψη του χρυσού».
Ο Τουταγχαμών, 11ος φαραώ της 18ης Δυναστείας, πέθανε περίπου στα 17 του χρόνια και είχε ανέβει στον θρόνο παιδί, γύρω στα οκτώ ή εννέα. Τα αίτια του θανάτου του παραμένουν ασαφή.
Η είδηση της ανακάλυψης δημοσιεύθηκε αποκλειστικά στους Times, που μιλούσαν για «την πιο συγκλονιστική αιγυπτιολογική ανακάλυψη του αιώνα». Η δεκαετία του 1920 γνώρισε κύμα αιγυπτιομανίας: μόδα, Art Deco με μοτίβα πυραμίδων και λωτού, κινηματογράφος και τζαζ εμπνευσμένα από τον «βασιλιά Τουτ».
Κατάρα, πολιτική και αφανείς εργάτες
Λίγους μήνες μετά τη μεγάλη αποκάλυψη, ο λόρδος Κάρναρβον πέθανε από σηψαιμία έπειτα από τσίμπημα εντόμου. Ο θάνατός του τροφοδότησε τον μύθο της «κατάρας της μούμιας».
Την ίδια περίοδο, η Αίγυπτος βίωνε πολιτικές αναταράξεις. Αν και υπό βρετανική κατοχή από το 1882, είχε αποκτήσει μερική ανεξαρτησία το 1922. Ο Κάρτερ εργαζόταν με άδεια της αιγυπτιακής κυβέρνησης, που απαιτούσε τα σημαντικότερα ευρήματα να καταλήγουν στο Κάιρο. Η σχέση του με την Αιγυπτιακή Υπηρεσία Αρχαιοτήτων ήταν συχνά τεταμένη.
Πολλοί Αιγύπτιοι εργάτες και επιστάτες —όπως οι Αχμέντ Γκεριγκάρ, Γκαντ Χασάν, Χουσεΐν Αμπού Αουάντ και Χουσεΐν Αχμέντ Σαΐντ— συνέβαλαν καθοριστικά, όμως για χρόνια έμειναν στο περιθώριο της αφήγησης.
«Μετά από σιωπή 3.000 ετών, αυτές οι δύο φωνές από το ένδοξο παρελθόν της Αιγύπτου αντήχησαν σε όλο τον κόσμο»
EPA/SUPREME COUNCIL OF ANTIQUITES
Οι σάλπιγγες που ήχησαν μετά από 3.000 χρόνια
Ανάμεσα στα αντικείμενα που μεταφέρθηκαν στο Μουσείο του Καΐρου ήταν δύο σάλπιγγες, μία ασημένια και μία χάλκινη. Το 1939, σε μια τολμηρή ραδιοφωνική μετάδοση του BBC, ακούστηκαν για πρώτη φορά έπειτα από τρεις χιλιετίες. Ο παραγωγός Ρεξ Κίτινγκ εξασφάλισε την άδεια και ο μουσικός Τζέιμς Τάπερν έπαιξε για περίπου 150 εκατομμύρια ακροατές παγκοσμίως.
«Μετά από σιωπή 3.000 ετών, αυτές οι δύο φωνές από το ένδοξο παρελθόν της Αιγύπτου αντήχησαν σε όλο τον κόσμο», ειπώθηκε στο τέλος της εκπομπής. Ο Κάρτερ είχε ήδη πεθάνει από καρκίνο, λίγες εβδομάδες πριν, σε ηλικία 64 ετών.
EPA/Andreas F. Voegelin
Η διαρκής γοητεία του Τουταγχαμών
Η «Tutmania» αναζωπυρώθηκε τη δεκαετία του 1970 με την έκθεση «Treasures of Tutankhamun». Μόνο στο Βρετανικό Μουσείο, το 1972, την επισκέφθηκαν 1,6 εκατομμύρια άνθρωποι — αριθμός ρεκόρ. Η έκθεση περιόδευσε στη Σοβιετική Ένωση και σε έξι αμερικανικές πόλεις, εμπνέοντας ακόμη και σατιρικά τραγούδια, όπως το «King Tut» του Στιβ Μάρτιν.
Παρά την εκτενή μελέτη, λιγότερο από το ένα τρίτο των περίπου 5.000 αντικειμένων του τάφου έχει αναλυθεί πλήρως, σύμφωνα με την Ελίζαμπεθ Φρουντ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Το 2025, το σύνολο των αντικειμένων εκτέθηκε για πρώτη φορά σε νέο μουσείο κοντά στη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας. Η χρυσή μάσκα βρίσκεται εκεί, ενώ η μούμια του Τουταγχαμών παραμένει στην Κοιλάδα των Βασιλέων.
Στην παλιά ραδιοφωνική του αφήγηση, ο Κάρτερ στάθηκε ιδιαίτερα σε ένα μικρό στεφάνι λουλουδιών πάνω στο χρυσό καπάκι της σαρκοφάγου — πιθανότατα το τελευταίο αντίο μιας νεαρής βασίλισσας στον σύζυγό της.
«Ανάμεσα σε όλη εκείνη τη βασιλική μεγαλοπρέπεια, τίποτα δεν ήταν τόσο όμορφο όσο εκείνα τα λίγα μαραμένα λουλούδια. Μας έδειχναν πόσο σύντομη είναι, τελικά, μια περίοδος 3.300 ετών».
Οι έφηβοι στην Αμφίπολη της ρωμαϊκής εποχής αθλούνταν σκληρά και πειθαρχημένα, υπό τις οδηγίες ενός πολύ σκληρού εφηβαρχικού νόμου.
Τον νόμο αποκάλυψε κατά τη διάρκεια ανασκαφών ο αείμνηστος αρχαιολόγος Δημήτρης Λαζαρίδης. Τον μελέτησε, δε, η κόρη του Πέπη Λαζαρίδου, που τον διαδέχθηκε στο έργο της Αμφίπολης. Η υπέροχη Πέπη, αγαπημένη όχι μόνο του κλάδου της και των δικών της ανθρώπων, αλλά και της κοινωνίας, ήταν ταγμένη στην προστασία των μνημείων μέχρι την τελευταία της στιγμή. «Εφυγε» αφήνοντας πίσω της δυσαναπλήρωτο κενό.
«Για τον εφηβαρχικό νόμο της Αμφίπολης, που είναι γραμμένος επάνω σε μια μαρμάρινη στήλη που βρέθηκε στο χώρο του Γυμνασίου, από τον αρχαιολόγο Δημήτρη Λαζαρίδη το 1984 και φυλάσσεται στο αρχαιολογικό μουσείο της, έχουν γραφτεί πολλά» σημειώνει στο «Χρονόμετρο» ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης. «O νόμος είναι έργο του εφηβάρχου Αδαίου Ευημέρου και μας δίνει πληροφορίες για την αγωγή των εφήβων, τα ήθη της εποχής, τα αξιώματα, την κοινωνική δομή της πόλης.
Ο εφηβαρχικός νόμος «είναι ένα κείμενο με 139 στίχους που η χάραξή του χρονολογείται στο 21 π.Χ., αλλά όπως προκύπτει από την μελέτη είναι αντιγραφή παλαιότερου κειμένου». Στην μελέτη της Πέπης Λαζαρίδου διατυπώνεται η εκτίμηση ότι σύμφωνα με τις ενδείξεις «η αρχική σύνταξη του εφηβαρχικού νόμου ανάγεται στην ελληνιστική περίοδο. Το στοιχείο που ενδυναμώνει αυτή την εκτίμηση είναι η αναφορά στην απονομή των στεφάνων, η οποία γινόταν κατά τον μήνα Ολώ(ι)ο, ο οποίος είναι ο ακροτελευταίος του μακεδονικού ημερολογίου και αντιστοιχεί στον Ιούλιο.
Επίσης ένα σημαντικό στοιχείο που προκύπτει από την μελέτη του νόμου, είναι στο σημείο εκείνο που αναφέρεται στον επώνυμο ιερέα που όταν προσέλθει θα τελεστούν οι καθιερωμένες ιερουργίες για να ξεκινήσουν οι γυμνικοί αγώνες, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά. Η θεότητας της οποίας ο ιερέας είναι επώνυμος δεν αναφέρεται, αλλά σημειώνεται ότι στις περισσότερες πόλεις της Μακεδονίας και ως εκ τούτου και στην Αμφίπολη ήταν επώνυμος άρχων ήταν ο ιερέας του Ασκληπιού, το οποίο δεν ίσχυε στην περίπτωση της Κασσάνδρειας και των Φιλίππων.»
Στην εισαγωγή του κειμένου, γίνεται αναφορά στα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις του εφηβάρχου, σχετικά με την απογραφή των εφήβων, την επιβολή ποινών, τον έλεγχο του θεσμού από τους πολιτικούς άρχοντες κλπ. Καθορίζει επίσης το ποιοι έφηβοι έχουν το δικαίωμα της φοίτησης, αν και ήταν υποχρεωτική για όλους, αλλά τίθεται ως προϋπόθεση, η οικογένεια του εφήβου, να είχε τα μέσα επιβίωσης για δύο χρόνια. Περιγράφει επίσης το πώς ορίζονται οι δάσκαλοι, τους κανόνες επιμέλειας των εφήβων, επισημαίνει ότι θα υπηρετούν για δύο χρόνια και θα φορούν χιτώνα, χλαμύδα, θα φέρουν κρηπίδες ως υποδήματα, ενώ θα έχουν πέτασο, τόξο και τουλάχιστον τρία ακόντια, ως εξοπλισμό. Απαγορεύει ρητώς στον έφηβο να ακολουθείται από υπηρέτη.
Επίσης προβλέπει την επιβολή προστίμων στους διδασκάλους, αν δεν διάγουν βίο κόσμιο και σώφρονα, όπως και αν δεν επιμελούνται την εκπαίδευση των εφήβων, ενώ προβλέπει ποινές προστίμου και για όσους κακολογούν τους εφήβους ή τους ακολουθούν κατά βήμα με ύποπτες προθέσεις ή συγχρωτίζεται μαζί τους εκτός παλαίστρας, τέλος ποινές υπάρχουν και για τους εφήβους για διάφορα παραπτώματα.
«Γενικά ο νόμος είναι πάρα πολύ αυστηρός έναντι όλων, ακόμη και ατόμων που αν και δεν ανήκουν στον προσωπικό του Γυμνασίου, θα επιχειρήσουν να διαφθείρουν τους εφήβους, παράπτωμα που και γι’ αυτό υπάρχει πρόβλεψη για την επιβολή προστίμων» τονίζει ο κ. Σπανέλης. «Υπάρχει πρόβλεψη ακόμη και για την συμμετοχή των εφήβων στα θεάματα, όπου επισημαίνεται ότι έπρεπε να πηγαίνουν με συντεταγμένο τρόπο, δεν επιτρέπονταν να κάθεται κανείς ανάμεσα τους, δεν επιτρέπονταν να χειροκροτούν και να σφυρίζουν παρά να μένουν σιωπηροί κατά την διάρκεια του θεάματος»
Ένα σημαντικό στοιχείο των συμπερασμάτων είναι ότι υπάρχει η πρόβλεψη ότι επειδή οι έφηβοι δεν είναι πλήρως ενήλικοι, τελούσαν υπό επιτροπεία λόγω του ότι είναι «ατελώς λειτουργίας»… κατά λέξη η αναφορά αυτή παραπέμπει στην αριστοτελική ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ, γεγονός που αποτελεί μια υπόμνηση ότι ο Μακεδόνας νομοθέτης είχε ενώπιων του αυτό το έργο.
Το τελικό συμπέρασμα της Πέπης Λαζαρίδου είναι ότι ο συντάκτης του νόμου, έλαβε υπόψιν του, όχι μόνο τον Αριστοτέλη, αλλά και τον Ξενοφώντα με το έργο του Λακεδαιμονίων Πολιτεία. Ως εκ τούτου διατυπώνεται η υπόθεση ότι ο εμπνευστής και ίσως και ο συντάκτης του εφηβαρχικού νόμου ήταν ο ίδιος ο Φίλιππος Ε’ και το κείμενο να ψηφίστηκε από τις μακεδονικές πόλεις κατόπιν βασιλικού διαγράμματος, καθώς ο συγκεκριμένος Μακεδόνας βασιλιάς αναδεικνύεται ως ο μέγας νομοθέτης του μακεδονικού κράτους, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με τα όσα έχουν δει το φως της δημοσιότητας, αίσθηση προκαλεί το γεγονός ότι από τον εφηβαρχικό νόμο απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά σε μη αθλητικές δραστηριότητες στο Γυμνάσιο. Στον εφηβαρχικό νόμο δεν συναντάται ούτε ίχνος σοφιστών ή ρητόρων, ούτε γραμματοδιδάσκαλοι ούτε μουσικοδιδάσκαλοι, αλλά παιδοτρίβες, ακοντιστής τοξότης και πωλοδαμαστής. Προκύπτει λοιπόν πως ο θεσμός της εφηβείας στην Αμφίπολη απέβλεπε κυρίως στην αθλητική και στρατιωτική προετοιμασία των εφήβων της πόλης αλλά όχι στην πνευματική τους εκπαίδευση, σε αυτό το στάδιο τουλάχιστον.
Ο εφηβαρχικός νόμος εντοπίσθηκε το 1984 στη βόρεια στοά του γυμνασίου της Αμφίπολης από το Δημήτρη Λαζαρίδη. Αποτελεί το σπουδαιότερο εύρημα του είδους του σ’ όλο τον ελληνικό κόσμο. Πρόκειται για ένα μοναδικό κείμενο 139 στίχων το οποίο μας δίνει πλήθος πληροφοριών χαραγμένο σε στήλη ύψους 2,65μ. Στο πάνω μέρος του εφηβαρχικού νόμου σε λεία και εξέχουσα ταινία είναι χαραγμένη η μακεδονική χρονολόγηση της επιγραφής, που ανήκει στο 21 π.Χ. ή από μεταγενέστερες εκτιμήσεις στο 23-22 π.Χ.
Κατά τον ανασκαφέα, περιέχει κωδικοποιημένους παλαιότερους σχετικούς νόμους, διατάξεις και βασιλικά διατάγματα, όπως φαίνεται και από μια άλλη επιγραφή του Φιλίππου του Ε΄, που βρέθηκε εκεί κοντά και είναι από τα αρχαιότερα κείμενα που αποκαλύφθηκαν στο γυμνάσιο. Η εφηβεία ήταν θεσμός στην αρχαιότητα και ήταν ουσιαστικά η δημόσια οργανωμένη εκπαίδευση των εφήβων. Βέβαια, τα περιεχόμενα, οι σκοποί και η διάρκεια της παρεχόμενης εκπαίδευσης διέφεραν τόσο από εποχή σε εποχή όσο και από πόλη σε πόλη.
Ο Ευάγγελος Αλμπανίδης αναφερόμενος στα Γυμνάσια της Θράκης σημειώνει πως το Γυμνάσιο «αναμφίβολα ήταν ο κυρίαρχος θεσμός παιδείας και ελληνικότητας. Αποσκοπούσε στη σωματική και πνευματική αγωγή των νέων και ήταν στενά συνδεδεμένο με το θεσμό της εφηβείας. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η στρατιωτική εκπαίδευση που αρχικά ήταν ο κυρίαρχος σκοπός του θεσμού της εφηβείας, κατά την εξέλιξη του θεσμού, παρεχώρησε τη θέση της στην σωματική άσκηση και την πνευματική αγωγή των εφήβων.»
«Στην Αμφίπολη η σχετική επιγραφή η οποία αναφέρεται στο θεσμό της γυμνασιαρχίας είναι το διάταγμα του Φιλίππου του Ε΄, το οποίο εκδόθηκε κατά το 39ο έτος της βασιλείας του (183 π.Χ.)» λέει ο κ. Αλμπανίδης. «Το διάταγμα αυτό εστάλη σ' όλες τις Μακεδονικές πόλεις της εποχής εκείνης που διέθεταν γυμνάσιο για να προστεθούν και νέα καθήκοντα στους γυμνασίαρχους. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για διάταγμα απευθυνόμενο προς τους επιμελητές της βασιλικής εξουσίας, οι οποίοι πρέπει να μεριμνήσουν για την καταχώρηση στον γυμνασιαρχικό νόμο της κάθε πόλης διατάξεων που αφορούν τους στεφανίτες αγώνες του Μακεδονικού κράτους».
Το Γυμνάσιο της Αμφίπολης λειτούργησε από τον 4ο αι. π.Χ. έως τα πρώιμα αυτοκρατορικά χρόνια (ρωμαϊκή περίοδος).
Η επιβίωση στον αρχέγονο κόσμο δεν ήταν απλώς δύσκολη, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη
Τραγική ήταν η ιστορία ενός από τους πρώτους ανθρώπους που περπάτησαν στη Γη, καθώς φαίνεται πως είχε ένα φρικτό τέλος, καταλήγοντας κατασπαραγμένος από ένα τεράστιο θηρίο, το οποίο έχει εξαφανιστεί.
Ο άνθρωπος αυτός, γνωστός στους επιστήμονες ως OH7, ανήκε στο είδος Homo habilis, ένα από τα αρχαιότερα είδη του ανθρώπινου γένους που έζησαν στη νότια και ανατολική Αφρική πριν από περίπου 1,8 εκατ. χρόνια.
Το «θηρίο» από τη λίμνη Turkana
Σύμφωνα με νέα στοιχεία, ο OH7 σκοτώθηκε από επίθεση ενός τεράστιου προϊστορικού κροκόδειλου, του Crocodylus thorbjarnarsoni, που έζησε στη λεκάνη της λίμνης Turkana, στην Κένυα. Αυτός ο κροκόδειλος, που θεωρείται ο μεγαλύτερος στην ιστορία, έφτανε σε μήκος τα 25 μέτρα και ζύγιζε πάνω από 25 τόνους.
Οι Homo habilis ήταν μικροκαμωμένοι, με ύψος περίπου 1,20 μέτρα. Αυτό τους καθιστούσε ιδανικούς στόχους για τεράστια σαρκοβόρα, όπως ο Crocodylus thorbjarnarsoni.
Ο θάνατος του OH7 φαίνεται πως ήταν ακόμη πιο τραγικός απ’ ό,τι φανταζόμασταν, σύμφωνα με ομάδα επιστημόνων. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το πρώτο χτύπημα ήρθε από τον κροκόδειλο, ο οποίος του έκοψε το πόδι, πιθανότατα ενώ βρισκόταν κοντά σε υγρότοπο. Το τραύμα θα τον βύθισε αμέσως σε λάσπη, χωρίς δυνατότητα διαφυγής.
Ωστόσο, δεν ήταν μόνος· ενώ προσπαθούσε να αντιμετωπίσει το ερπετό, ένα μεγάλο αιλουροειδές –πιθανώς μία λεοπάρδαλη– του επιτέθηκε από πίσω και του συνέθλιψε το κρανίο, αφήνοντας βαθιές πληγές στα οστά του. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι μπορεί να πρόκειται για περίπτωση διπλής επίθεσης, καθώς κροκόδειλοι και μεγάλα αιλουροειδή συχνά ανταγωνίζονται για το ίδιο θήραμα ακόμη και σήμερα.
Η παλαιότερη δολοφονία στην ιστορία
Η βία στην προϊστορία, όμως, δεν περιοριζόταν ανάμεσα στα ζώα. Σε ένα άλλο σοκαριστικό περιστατικό, ένας Homo heidelbergensis –πρόγονος του σύγχρονου ανθρώπου– βρέθηκε σε μία σπηλιά στην Ισπανία με δύο πανομοιότυπες τρύπες στο κρανίο του.
Αρχικά θεωρήθηκε ότι οι τρύπες προκλήθηκαν από αιχμηρά βράχια, αλλά η συμμετρία τους δεν ταίριαζε με καμία φυσική εξήγηση. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι το θύμα είχε χτυπηθεί σκόπιμα με πέτρινα εργαλεία, πιθανότατα τσεκούρια, κάτι που υποδεικνύει πρόθεση. Το συμβάν αυτό εκτιμάται ότι συνέβη πριν από 430.000 χρόνια και θεωρείται η αρχαιότερη καταγεγραμμένη δολοφονία στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Τέτοιες περιπτώσεις δείχνουν ότι η βία –είτε από ζώα, είτε μεταξύ ανθρώπων– ήταν μέρος της καθημερινότητας, όπως σχολιάζει η ερευνητική ομάδα του Extinct Zoo. Χιλιάδες οστά που έχουν βρεθεί σε προϊστορικές τοποθεσίες, υποδηλώνουν ότι οι πρώτοι άνθρωποι δεν είχαν μόνο να φοβούνται τα στοιχεία της φύσης, αλλά και ο ένας τον άλλον.-
Μέσα από αυτές τις ανακαλύψεις, φωτίζεται μία πλευρά της ανθρώπινης ιστορίας που είναι συχνά παραγνωρισμένη: Η επιβίωση στον αρχέγονο κόσμο δεν ήταν απλώς δύσκολη, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη, έως φονική.
Ο δρ. αρχαιολογίας Θεόδωρος Παπακώστας αναφέρεται στα τεχνάσματα που χρησιμοποίησε ο χαρισματικός πολιτικός, για να πείσει τους αντιπάλους του: «Αν θέλετε τα πληρώνω από την τσέπη μου»
Κείμενο: Γεώργιος Σαρρής
Η Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ. είχε μετατραπεί σε ένα απέραντο εργοτάξιο. Σκαλωσιές στην Ακρόπολη, κάρα πηγαινοέρχονται στην Πεντέλη για να φέρουν τα υπέροχα λευκά κομμάτια μαρμάρου προκειμένου να ανεγερθεί ο Παρθενώνας, γλύπτες, μουλαράδες, ξυλουργοί, αρχιτέκτονες, λιθοξόοι και ζωγράφοι, όλοι δουλεύουν πυρετωδώς.
Μέσα σε λίγα χρόνια, η πόλη θα γίνει αγνώριστη, υπέρλαμπρη, εντυπωσιακή. Πού βρήκε όμως τα λεφτά ο Περικλής που κυβερνούσε εκείνη την εποχή την Αθήνα, προκειμένου να γνωρίζει η πόλη τη μεγαλύτερη ακμή της Ιστορίας της και πως έπεισε τους πολιτικούς του αντιπάλους να συναινέσουν σε αυτό το εγχείρημα;
Τις καταρτισμένες απαντήσεις δίνει με χιούμορ και εύληπτο τρόπο προς το αναγνωστικό κοινό ο διδάκτωρ αρχαιολογίας Θεόδωρος Παπακώστας στο βιβλίο του με τίτλο: «Αρχαιολογία αγάπη μου… έλα πάρε με από ΄δω», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books. Από το 2018 ο κ. Παπακώστας μεταφέρει την αρχαιογνωσία σε κάθε αμύητο, μέσω κοινωνικών δικτύων, εκπομπών, βιβλίων και άρθρων, και τα στοιχεία δείχνουν ότι το κάνει με επιτυχία.
Όπως γράφει λοιπόν, ο Περικλής, δεν ήταν ένας τυχαίος πολιτικός, ρήτορας και στρατηγός. Ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Αθήνας στην πιο λαμπρή της περίοδο, στον «Χρυσό Αιώνα» της, όπως έμεινε γνωστός στην παγκόσμια Ιστορία. Ήταν εμφανώς ένας πανέξυπνος και τολμηρός άνδρας, που βρέθηκε αρκετές φορές αντιμέτωπος με τους συντηρητικούς του καιρού του και τους επιβλήθηκε. Βέβαια, είχε και το ατού ότι η πόλη ευημερούσε τότε.
Όλη η Αθήνα ένα εργοτάξιο
Ο Περικλής πρότεινε να ξεκινήσει ένα τεράστιο πρόγραμμα ανοικοδόμησης σε όλη την Αττική. Και το πέτυχε. Άνοιξαν έτσι δουλειές για δεκάδες επαγγέλματα: λιθοξόους, μαρμαράδες και γλύπτες, ξυλοκόπους, μουλαράδες, ζωγράφους, αρχιτέκτονες, μεταφορείς και μεταλλουργούς, και φυσικά για κάθε εργάτη που ήθελε να δουλέψει.
Μέσα σε λίγα χρόνια όλη η Αττική ήταν ένα τεράστιο εργοτάξιο. Η ακρόπολη άλλαξε τελείως όψη. Χτίστηκαν ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο, τα νέα προπύλαια. Στην κάτω πόλη χτίστηκε το Ωδείο του Περικλή, που φιλοξενούσε μουσικές εκδηλώσεις και όχι μόνο, και αποτέλεσε το πρότυπο για όλα τα αντίστοιχα κτίρια από τότε.
Πως βγήκε η λέξη «σκηνή»
Μάλιστα, έλεγαν ότι μετά τους Περσικούς Πολέμους οι Αθηναίοι πήραν τη σκηνή του Πέρση βασιλιά, του Ξέρξη, και την έστησαν στο ιερό του Διονύσου κάτω από την Ακρόπολη, δίπλα στο θέατρο. Η λέξη σκηνή για το θέατρο ίσως μάλιστα προέρχεται από την ίδια τη σκηνή του Ξέρξη! Στην αγορά χτίστηκε ο ναός του Ηφαίστου (και της Αθηνάς Εργάνης), γνωστός σήμερα ως Θησείο, και η στοά του Ελευθερίου Διός, που ήταν μεν κτίριο αφιερωμένο σε θεό, αλλά κατέληξε να έχει κοσμική χρήση, και διακοσμήθηκε με διάσημες ζωγραφιές και ασπίδες όσων έπεσαν για την ελευθερία της πατρίδας. Εκεί μαζεύονταν οι περαστικοί για να αράξουν και να χαζέψουν, κι αργότερα άραζε κι ο Σωκράτης εκεί πέρα κι έπιανε κουβέντα με τον κόσμο.
Κάπου πιο έξω από το κέντρο της πόλης χτίστηκε το ιερό της Αρτέμιδος Αγροτέρας, στην Ελευσίνα έγινε γενικό ρεκτιφιέ και ο κεντρικός χώρος του ιερού, το Τελεστήριο, έγινε πολύ πιο μεγαλοπρεπής, στο Σούνιο χτίστηκε ο υπέροχος, κατάλευκος ναός του Ποσειδώνα.
Το περίκλειο οικοδομικό πρόγραμμα, όμως, είχε κι άλλα. Στον Ραμνούντα, στα βόρεια της Αττικής, χτίστηκε ο ναός της Νέμεσης και στην Παλλήνη χτίστηκε ένας άλλος ναός της Αθηνάς. Τι συμπεραίνουμε από όλη αυτή τη λίστα; Ότι η Αττική άλλαξε τελείως όψη.
4 διάσημοι ναοί από τον ίδιο αρχιτέκτονα;
Υπάρχουν, όμως, τέσσερις ναοί που έχουν πολλά κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Και μας έβαλαν σε σκέψεις πως ίσως ήταν του ίδιου αρχιτέκτονα. Ο ναός του Ηφαίστου στο Θησείο, ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο, ο ναός της Νέμεσης στον Ραμνούντα και ο ναός της Αθηνάς στην Παλλήνη είναι οι τέσσερις ναοί με κάποιες κοινές λεπτομέρειες.
Είναι όλοι δωρικοί, αλλά και στους τέσσερις οι δωρικοί κίονες είναι λίγο πιο λεπτοί και οι αναλογίες τους, ας πούμε, λίγο πιο ντελικάτες. Ο πρόναός τους, ο προθάλαμος δηλαδή πριν από τον κυρίως ναό, έχει το ίδιο βάθος, μεγαλύτερο από το συνηθισμένο, και, τέλος, το κτίριο του ναού, από τη μέσα μεριά των κιόνων, είχε ζωφόρο με γλυπτά. Εκφράστηκε, λοιπόν, μια θεωρία που παρέμενε ισχυρή, ότι οι τέσσερις αυτοί ναοί χτίστηκαν από τον ίδιο αρχιτέκτονα.
Παρότι ξέρουμε πολλά ονόματα αρχιτεκτόνων από την αρχαιότητα, είτε από γραπτές πηγές είτε επειδή μας σώθηκαν επιγραφές που τους αναφέρουν, για κανέναν από αυτούς τους ναούς δεν μας σώθηκε το όνομα του αρχιτέκτονα, έτσι καταλήξαμε να τον λέμε «αρχιτέκτονα του Θησείου». Και φυσικά είναι να απορεί κανείς πόσα δημόσια έργα είχε πάρει αυτός ο τύπος πια.
Η συζήτηση για το κατά πόσο και οι τέσσερις αυτοί ναοί είναι χτισμένοι από τον ίδιο αρχιτέκτονα, που ακολούθησε τα μοτίβα που προτιμούσε, διήρκεσε πολλά χρόνια. Πλέον, με μια πιο προσεκτική ανάλυση και των τεσσάρων κτιρίων, παρατηρείται πως παρότι όντως κάποια στοιχεία είναι κοινά, πολλά άλλα υπάρχουν μόνο σε κάποιους από τους τέσσερις και όχι σε όλους. Έτσι η άποψη ότι οι ναοί αυτοί φτιάχτηκαν όντως από τον ίδιο άνθρωπο άρχισε πλέον να χάνει έδαφος. Αυτή τη στιγμή παραμένει άγνωστο αν όντως αυτοί οι ναοί σχετίζονται εντέλει μεταξύ τους.
Λεφτά υπάρχουν
Το θέμα είναι άλλο όμως. Πώς βρήκε τα λεφτά ο Περικλής να χτίσει την Αθήνα με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνει το ύψιστο σύμβολο του πολιτισμού για όλο τον δυτικό κόσμο από τότε μέχρι σήμερα;
Όπως αναφέρει ο κ. Παπακώστας, η Αθήνα δεν ήταν πάντα πλούσια. Και είχε ισοπεδωθεί στους Περσικούς Πολέμους. Επένδυσε, όμως, στο εμπόριο, βρέθηκαν και τα μεταλλεία αργύρου στο Λαύριο, και τα ταμεία της πόλης άρχισαν να γεμίζουν. Πέραν αυτών πάντως, ήταν η πόλη που διοικούσε τη μεγάλη Συμμαχία της Δηλιακή Συμμαχία των περίπου 150 με 200 πόλεων – κρατών, που είχαν φτιάξει όλοι οι Έλληνες για να είναι προετοιμασμένοι και ενωμένοι για την επόμενη μεγάλη απειλή. Την είπαν Δηλιακή γιατί τα λεφτά της συμμαχίας, τους φόρους όλων των συμμάχων, τα φύλαγαν στο ιερό του Απόλλωνα στη Δήλο, που ήταν το πιο δημοφιλές ιερό των Ιώνων. Για να έχετε μια εικόνα, ο ετήσιος προϋπολογισμός του ταμείου ήταν αρχικά 460 τάλαντα, τα οποία αρκούσαν για να συντηρήσουν 200 τριήρεις με πλήρωμα 200 ανδρών η κάθε μία.
«Η Δήλος, όμως, είναι μια φλούδα στο κέντρο του Αιγαίου και είναι αδύνατον να αμυνθεί σε περίπτωση επίθεσης. Έτσι λοιπόν, οι Αθηναίοι έκριναν σκόπιμο να μεταφέρουν το ταμείο της συμμαχίας στην ίδια την Αθήνα, όπου δεν θα διέτρεχε κίνδυνο να το αρπάξει κάποιος. Εκτός από τους ίδιους τους Αθηναίους» γράφει ο διδάκτωρ Αρχαιολογίας. Και προσθέτει: «Ο Περικλής πρότεινε να «αξιοποιηθεί» αυτό το τεράστιο ποσό για να καλλωπιστεί η Αθήνα. Έπρεπε, όμως, να πείσει τον δήμο και φυσικά τους αντιπάλους του της συντηρητικής παράταξης. Όχι πως η συντηρητική παράταξη δεν ήθελε να ξοδευτούν τα χρήματα, απλώς δεν ήθελε να πάρει τη δόξα ο Περικλής ότι δίνει λεφτά στον κόσμο.
Ο πολιτικός του αντίπαλος, ο Θουκυδίδης, όχι ο γνωστός ιστορικός, ένας άλλος, απλή συνωνυμία, είχε φάει τα λυσσιακά του! Έφτασε να γίνει κουβέντα στην Εκκλησία του Δήμου. «Ξοδεύεις περισσότερα από όσα θα έπρεπε, Περικλή!» ήταν η κατηγορία. «Κάνεις κακοδιαχείριση και ξοδεύεις πιο πολλά, και σίγουρα κάποια από αυτά τα τεράστια ποσά που ξοδεύεις πάνε αλλού, δεν ξέρουμε πού! Σε μίζες; Στην τσέπη σου; Στις ερωμένες σου; Πάντως το δημόσιο χρήμα πετιέται άσκοπα! Φτάνει, ως εδώ!».
«Τα πληρώνω όλα εγώ»
Σηκώνεται και ο Περικλής και ρωτάει τη συνέλευση του λαού: «Όντως πιστεύετε ότι ξοδεύονται περισσότερα χρήματα απ’ ό,τι θα έπρεπε σε όλα αυτά τα έργα;». Ξεσηκωμένος ο λαός από τους αντιπάλους του Περικλή, συμφώνησε με βοή ότι ναι, ναι, τρελή σπατάλη γίνεται και χάνουμε λεφτά! Και τότε απαντάει ο Περικλής: «Εντάξει. Πολύ καλά. Δεν είναι δίκαιο, αφού έτσι νομίζετε, να βγουν αυτά τα λεφτά από τον κρατικό κορβανά και τις δικές σας τσέπες. Θα τα πληρώσω όλα εγώ από τη δική μου περιουσία! Έτσι δεν θα μπορεί κανείς να γκρινιάζει. Αλλά θα γραφτεί πάνω τους πως όλα αυτά τα έργα πληρώθηκαν και αφιερώθηκαν από μένα τον ίδιο!».
Ο κόσμος σοκαρίστηκε. Είτε γιατί για όσους τον συμπαθούσαν μια τέτοια τολμηρή πρόταση αποδείκνυε την αθωότητά του είτε γιατί για όσους τον αντιπαθούσαν το να αναγραφεί το όνομά του ήταν ό,τι χειρότερο για τον εγωισμό τους, τελικά η πρότασή του να τα πληρώσει από την τσέπη του δεν έγινε δεκτή, και αθωώθηκε από την κατηγορία».
Οι συκοφαντίες κατά της γυναίκας του Ασπασίας και η δίκη
Όπως αναφέρεται στο βιβλίο, η κοινή γνώμη εύκολα αντιπαθεί τον πολιτικό που την κυβερνάει. Γενικά τον Περικλή τον κατηγορούσαν συχνά ότι έτρωγε κρατικό χρήμα, ότι έβαζε δικούς του σε καίριες θέσεις, ότι η γυναίκα του η Ασπασία ήταν αμφιβόλου ηθικής και διατηρούσε πορνείο, αλλά τίποτα δεν αποδείχτηκε. «Την Ασπασία, την ξενόφερτη εταίρα που τη σπίτωσε, την κατηγορούσαν ότι διαφθείρει νέες κοπέλες και τις εξωθεί στα όργια και στις ανωμαλίες για να καλύπτει τις ανώμαλες ορέξεις του τρισανώμαλου του Περικλή που ποιος ξέρει τι γίνεται μέσα στο σπίτι του με αυτή την εξώλης και προώλης να διαφεντεύει, με αυτούς τους τύπους που μπαινοβγαίνουν και μιλάνε για μοντερνιές και επιστήμες, σαν εκείνο τον Αναξαγόρα, που μιλάει για αστρονομίες και ουράνια σώματα, και αμφιβάλλει για τα θεϊκά σημάδια. Αυτά δεν είναι θεοσεβούμενα πράγματα.
Και έχει και φίλο ο Περικλής τον γλύπτη Φειδία, που του έδωσε και τη γενική επίβλεψη στα έργα της Ακρόπολης! Και με τόσο χρυσάφι που διαχειρίζεται ο Φειδίας για να φτιάξει το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς μέσα στον ναό σιγά μη δεν έχει βάλει το δάχτυλο στο μέλι! Δάχτυλο; Με το κεφάλι βούτηξε στο μέλι, σίγουρα! Αυτό το παρεάκι μάς έχει κάτσει στον σβέρκο, δεν σέβεται την πίστη μας, και μας τρώει και τα λεφτά.
Κάτι τέτοια θα έλεγαν οι κακές γλώσσες στα σοκάκια της Αθήνας και πίσω από κλειστές πόρτες. Και οι γκρίνιες αυτές βγήκαν από τα σοκάκια κι έφτασαν στα δικαστήρια. Αργότερα κυκλοφορούσε ο θρύλος ότι η Ασπασία δικάστηκε. Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν όντως έγινε η δίκη. Ο θρύλος λέει ότι με δυσκολία κατάφερε να τη σώσει ο Περικλής, πηγαίνοντας ο ίδιος στο δικαστήριο και λυγίζοντας μπροστά στους δικαστές. Ξέσπασε και έκλαψε ποτάμια ολόκληρα, και με την επίκληση στο συναίσθημα κατάφερε να αθωωθεί η γυναίκα που τόσο αγάπησε. Τους άλλους φίλους του, όμως, δεν μπορούσε, απ’ ό,τι φαίνεται, να τους προστατεύσει το ίδιο. Ο Αναξαγόρας έφυγε σχεδόν κυνηγημένος από την Αθήνα, όπως έκανε και ο Φειδίας.
Και ο ίδιος ο Περικλής θα δικαζόταν, αν δεν προλάβαινε να σκάσει ο μεγαλύτερος εμφύλιος της αρχαιότητας, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, όταν η Σπάρτη επιτέθηκε πλέον στην Αθήνα, και κανείς δεν είχε χρόνο και μυαλό για δικαστήρια εκείνη τη στιγμή. Στις αρχές του πολέμου ξέσπασε κι ένας μεγάλος λοιμός, κι ο Περικλής αρρώστησε και πέθανε».
Πάνω από 700 κιλά οστράκων αμφορέων της Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου, δεκάδες επιγραφές με κόκκινη μελάνη και σημαντικά στοιχεία για μεγάλα λιμενικά έργα της εποχής του Ιουστινιανού φέρνουν στο φως οι φετινές ανασκαφές στο αρχαίο λιμάνι της Πέγειας.
Το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανακοίνωσε την ολοκλήρωση του ανασκαφικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης (NYU) στον Άγιο Γεώργιο για το 2025, ενός διεπιστημονικού εγχειρήματος έξι εβδομάδων.
Η αποστολή ολοκλήρωσε περιλάμβανε επισκόπηση, ανασκαφή και μελέτη στον Άγιο Γεώργιο Πέγειας, υπό τη διεύθυνση της Joan Breton Connelly, Καθηγήτριας Κλασικών Σπουδών. Ανασκαφή διενεργήθηκε στο αρχαίο λιμάνι στη θέση Μανίκι, ενώ συνεχίστηκε η επιφανειακή επισκόπηση στο αρχαίο νεκροταφείο στη θέση Πέγεια-Μελέτης.
Στο διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας και δημοσίευσης συμμετείχε μια διεθνής ομάδα επιστημόνων και φοιτητών από το NYU, το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Ινστιτούτο Κύπρου. Η Καθηγήτρια Στέλλα Δεμέστιχα (Πανεπιστήμιο Κύπρου) διηύθυνε την ταυτοποίηση και καταγραφή πάνω από 700 κιλών οστράκων αμφορέων της Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου, προερχομένων από τις ανασκαφές της αποστολής.
Όπως αναφέρεται ο κυρίαρχος τύπος είναι οι αμφορείς Late Roman 1 τοπικής (Παφιακής) και Κιλικιακής κατασκευής, καθώς και εισαγωγές από την Παλαιστίνη και τη Γάζα (6ος αιώνας μ.Χ.). Οι αμφορείς από το Μανίκι διασώζουν 68 επιγραφές με κόκκινη μελάνη (dipinti), οι οποίες προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες για μελλοντική έρευνα.
Το πλήθος των οστράκων αμφορέων που απορρίφθηκαν στο Μανίκι προέρχεται από ένα αρχαιολογικό στρώμα το οποίο δημιουργήθηκε για την ισοπέδωση του απότομου βράχου, έτσι ώστε να κατασκευαστούν λιμενικά έργα. Αυτά διευκόλυναν την παράδοση μεγάλων ποσοτήτων μαρμάρινων όγκων από την Προκόννησο, καθώς και σπονδύλων κιόνων και κιονοκράνων για τις βασιλικές που χτίστηκαν στο Ακρωτήριο Δρέπανον υπό τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό κατά τον 6ο αιώνα μ.Χ.
Σύμφωνα με το Τμήμα Αρχαιοτήτων, ένα δεύτερο σημαντικό μέρος των εργασιών αυτής της περιόδου αφορούσε τον λαξευτό τάφο της Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής περιόδου που ανακαλύφθηκε από την ομάδα του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης (NYU) το 2018. Η Καθηγήτρια Jolanta Mlynaczyk του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας συνέχισε τη μελέτη της κεραμικής από τον τάφο, η οποία χρονολογείται από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ.
Η Δρ Rebecca Gerdes από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας και Επιστημών Υλικών του Πανεπιστημίου Cornell έλαβε δείγματα από ρωμαϊκά μαγειρικά σκεύη του τάφου για ανάλυση οργανικών υπολειμμάτων. Τα αποτελέσματά της ενδέχεται να εμβαθύνουν την κατανόησή μας για τις τοπικές διατροφικές συνήθειες, καθώς και για τα ταφικά και συμποσιακά τελετουργικά.
Παράλληλα, ο Δρ Mariusz Burdajewicz του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας συνέχισε την τεκμηρίωση των γυάλινων αγγείων, τα οποία χρονολογούνται από τα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ. έως τα τέλη του 2ου/αρχές 3ου αιώνα μ.Χ. Τα περισσότερα ανήκουν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδο και περιλαμβάνουν χυτά γυάλινα ραβδωτά και γραμμικά διακοσμημένα μπολ, καθώς και φυσητά γυάλινα μπολ, κύπελλα, ποτήρια, πινάκια (πιάτα), φιάλες, προχοΐδια (juglets) και μυροδοχεία (unguentaria).
Παρόλο που ο τάφος συλήθηκε από τη Ρωμαϊκή περίοδο μέχρι και τον 20ό αιώνα, ορισμένα πολύτιμα μέταλλα ανακαλύφθηκαν στην αρχική τους θέση. Αυτά μελετώνται τώρα από τη Δρ Marianna Dági, Προϊσταμένη Συλλογών και Επικεφαλής Επιμελήτρια Αρχαιοτήτων στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης. Η ίδια συνεργάζεται με τον Δρ Thilo Rehren και τη Δρ Meghna Desai από το Ερευνητικό Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας στην Αρχαιολογία και τον Πολιτισμό (STARC) του Ινστιτούτου Κύπρου, οι οποίοι έχουν αναλάβει την ανάλυση hhXRF αυτών των μετάλλων και πρόκειται σύντομα να ξεκινήσουν ανάλυση SEM.
Αναφέρεται επίσης ότι η Δρ Έφη Νικήτα του Ινστιτούτου Κύπρου συνέχισε το σημαντικό της έργο στα ανθρώπινα σκελετικά κατάλοιπα του τάφου. Τα οστά ζώων, τα οποία μελετά ο Δρ Paul Croft, Ειδικός Επιστήμονας της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, περιλαμβάνουν πολυάριθμα κατάλοιπα προβάτων, αιγών, χοίρων, λαγών, ψαριών και κοτόπουλων, τα οποία τοποθετήθηκαν σκόπιμα κατά την ταφική φάση του τάφου.
«Πολλά από αυτά είναι καμμένα, συρρικνωμένα και παραμορφωμένα, υποδηλώνοντας τη σκόπιμη αποτέφρωση αυτών που μπορεί να ήταν προσφορές προς τους νεκρούς ή γεύματα που καταναλώθηκαν από τους ζωντανούς», προστίθεται.
Ο Καθηγητής Thomas Tartaron του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια καθοδήγησε φοιτητές σε μια αρχαιολογική επιφανειακή επισκόπηση της Νεκρόπολης του Μελέτη, όπως είχε κάνει και το 2018 όταν ανακαλύφθηκε ο τάφος. Προετοιμάζει τη συγκριτική του έρευνα πάνω σε αυτές τις δύο επισκοπήσεις για δημοσίευση, μαζί με την έρευνά του στους αγρούς γύρω από το Λιμάνι του Μανικιού που διεξήγαγε το 2018 και το 2019. Ο Καθηγητής Tartaron συνέχισε επίσης το Πρόγραμμα Προφορικής Ιστορίας των Ψαράδων της Πέγειας, παίρνοντας συνεντεύξεις από ντόπιους που ψάρευαν στο Λιμάνι του Μανικιού από μικρή ηλικία.
Η περίοδος του 2025 περιλάμβανε επίσης μια άτυπη επισκόπηση στο Ακρωτήριο Δρέπανον και στη Νεκρόπολη του Δάσους Μελέτης, ακολουθώντας «στα βήματα» του ταξιδιού του David George Hogarth, όπως αυτό καταγράφηκε στο έργο του Devia Cypria το 1889. Ο George Marshall Peters από το Explorers Club και ο Καθηγητής Lorenzo Calvelli από το Πανεπιστήμιο της Βενετίας ενώθηκαν με την Καθηγήτρια Connelly για την ιχνηλάτηση της πορείας του Hogarth, με προσεκτική ανάγνωση των ανακαλύψεων και των παρατηρήσεών του.
.jpg)
