Πριν 6.850 χρόνια ο Πειραιάς ήταν νησί!

 

Πριν 6.850 χρόνια ο Πειραιάς ήταν νησί!

ΠΗΓΗ: «Η ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ του ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ: Τελικά ο Στράβων είχε δίκιο για το αρχαίο νησί του Πειραιά», άρθρο του Γ. Λεκάκη, στην στήλη του “ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΕΓΑΛΕΙΟΝ”, στην εφημ. “Ελευθερία” Λονδίνου, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 25.4.2013.

Οι προκατακλυσμιαίοι θαλασσινοί ηρωικοί απόγονοι επιζώντες της καταστροφής της αρχικής πόλεως ων Αθηνών (του Σαρωνικού, η οποία έκειτο στο Σουνιο) του Ζηνός Ποσειδώνος, επέλεξαν ως μετακατακλυσμιαία μετεγκατάσταση της πόλεως των Αθηνών, το ασφαλές λεκανοπέδιο, που διέθετε απαραίτητα και θάλασσα. Όταν ή θάλασσα των Αθηνών έγινε στεριά, επειδή ενώθηκε με το νησί του Πειραιά (Καστέλλα) τότε την νέα εγκατάστασή τους την Αφιέρωσαν στην θεά Αθηνά.

Στράβων «Γεωγραφικά», 1,3,18 – 1.3.18, έκδ. Teubner ή Loeb Classical Library: «…ὅ τε Πειραιεὺς νησιάζων πρότερον καὶ κείμενος πέραν τῆς ἀκτῆς οὕτως ἐκλήθη» (= ο Πειραιάς ήταν «νησιάζων» (νησί) και βρισκόταν «πέραν» (απέναντι) από την ακτή, εξ ου και η ονομασία του), βασιζόμενος και στην ετυμολογία του ονόματος, από το πέραν.

Η σύγχρονη γεωλογική έρευνα έχει επιβεβαιώσει ότι κατά την Ολόκαινο περίοδο (περίπου > 6000 π.Χ.), η περιοχή που σήμερα καταλαμβάνουν τα Καμίνια και το Νέο Φάληρο ήταν αρχικά καλυμμένη από θάλασσα, καθιστώντας τον λόφο του Πειραιά και της Καστέλλας πράγματι νησί που μετέπεσε σε βαλτώδη (3500 π.Χ.). Η γεωλογική επιβεβαίωση της υπόθεσης του Στράβωνος σχετικά με τον Πειραιά βασίζεται σε διεπιστημονική έρευνα ομάδας Ελλήνων και Γάλλων επιστημόνων που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2011 στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό GEOLOGY (τόμος 39, αρ. 6). Η ομάδα αποτελούνταν από τους Jean-Philippe Goiran (CNRS, Γαλλία), Κοσμάς Παυλόπουλος (Paris-Sorbonne University Abu Dhabi), Eric Fouache (Paris-Sorbonne University), Roland Étienne (École française d’Athènes). Η έρευνα δεν βασίστηκε σε προφορικές παραδόσεις, αλλά σε γεωαρχαιολογική τεκμηρίωση με Ανάλυση ιζημάτων από γεωτρήσεις στην περιοχή του Πειραιά και χρήση της μεθόδου άνθρακα-14 για την ακριβή χρονολόγηση των στρωμάτων σε συνδυασμός μικροπαλαιοντολογικών, παλυνολογικών (γύρη) και μαλακιολογικών δεδομένων για τον καθορισμό της στάθμης της θάλασσας κατά το Ολόκαινο. Έπαψε να είναι νησί από προσχώσεις του Κηφισού και των χειμάρρων της περιοχής, καθώς και από μεταβολές στη στάθμη της θάλασσας κατά τη Νεολιθική περίοδο. Κατά την Κλασική αρχαιότητα είχε ήδη ενωθεί με την ηπειρωτική ακτή σχηματίζοντας το “Αλίπεδον” (Goiran, J.-P., Pavlopoulos, K., Fouache, E., & Étienne, R. (2011). “Piraeus, the ancient island of Athens: Evidence from Holocene sediments and historical archives.” GEOLOGY, 39(6), 531-534). – ΠΗΓΗ: Στ. Μητρόπουλος.

Του Δημητρίου Νικολόπουλου

Τον 1ο αιώνα π.Χ., ο Στράβων διατύπωσε την υποψία ότι ο Πειραιάς ήταν κάποτε νησί, πριν συνδεθεί τελικά με την υπόλοιπη Αττική.

Λοιπόν, 8.000 χρόνια / 8 tya[1], στην αρχή της Ολόκαινου εποχής, ο Πειραιάς ήταν λόφος, συνδεδεμένος με την ηπειρωτική Αττική μέσω μιας γέφυρας ξηράς, μια γεωγραφική διάταξη παρόμοια με την σημερινή!

Στα τέλη της Νεολιθικής εποχής, μάλιστα κατά το διάστημα 4850 – 3450 π.Χ., η στάθμη της Μεσογείου συνέχιζε να ανεβαίνει, μετά την λήξη της τελευταίας παγετώδους περιόδου. Ο Πειραιάς έγινε νησί, έστω και προσωρινως, που διαχωριζόταν από την Αθήνα από έναν αβαθή όρμο. Την γεωλογία της περιοχής εμπλούτιζαν συχνά τα ποτάμια του Κηφισού και του Κορυδαλλού, των οποίων οι αποθέσεις σχημάτισαν μια λιμνοθάλασσα ανάμεσα στον Πειραιά και την Αθήνα, 4.000 χρόνια πριν από σήμερα. Τα ιζήματα των ποταμών συνέχισαν να γεμίζουν την λιμνοθάλασσα μέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ, όταν ο Θεμιστοκλής, ο Κίμων και αργότερα ο Περικλής συνέδεσαν την Αθήνα με τον Πειραιά, κατασκευάζοντας τα Μακρά Τείχη, κτισμένα, εν μέρει, επάνω σε ένα παράκτιο τέλμα, που ονομαζόταν Αλίπεδο. Τα ευρήματα υποδεικνύουν πάντως ότι το μεγάλο κατασκευαστικό έργο δεν ευθύνεται για την ακόλουθη εξαφάνιση του βάλτου.

Αλλά, πώς μπόρεσε ο Στράβων να μαντέψει το γεωλογικό παρελθόν του Πειραιως; Ο αρχαίος γεωγράφος είτε ήταν πολύ καλός αυτοδίδακτος γεωλόγος, είτε βασίστηκε στην αθηναϊκή προφορική παράδοση, η οποία είχε διατηρήσει με ακρίβεια το γεωλογικό χρονικό της περιοχής. Η άποψη ότι ο Πειραιάς ήταν κάποτε νησί διατυπώνεται, εξ άλλου, και στο «Λεξικό ΣΟΥΔΑΣ», που χρονολογείται από τον 10ο αιώνα μ.Χ., και θεωρείται το… «GOOGLE» των βυζαντινών χρόνων.

ΠΗΓΗ: «Η Νήσος Πειραιάς, από τις “μνήμες” του Στράβωνος», ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.3.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] tya = χιλιάδες χρόνια πριν.

arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Πόσο ψηλοί ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες; Η αλήθεια για το ύψος και τη δύναμή τους

 

Παράγοντες που επηρέαζαν το ανάστημα στην αρχαιότητα

Ανακαλύψτε πώς η διατροφή και ο τρόπος ζωής επηρέαζαν το ύψος και τη δύναμή των Αρχαίων Ελλήνων.

Το ανάστημα και η σωματική δύναμη των αρχαίων Ελλήνων αποτελούν αντικείμενο επιστημονικού ενδιαφέροντος για δεκαετίες. Μέσα από ανθρωπολογικές έρευνες και τη μελέτη σκελετικών καταλοίπων, οι ερευνητές κατάφεραν να αποκαλύψουν σημαντικά στοιχεία για το πραγματικό ύψος των αρχαίων Ελλήνων και τις φυσικές τους ικανότητες. Η σύγκριση με τους σύγχρονους ανθρώπους αποκαλύπτει ενδιαφέρουσες διαφορές που σχετίζονται με τη διατροφή, τις συνθήκες διαβίωσης και τον καθημερινό τρόπο ζωής.

Το μέσο ύψος των αρχαίων Ελλήνων σε σύγκριση με σήμερα

Σύμφωνα με ανθρωπολογικές μελέτες που βασίζονται σε οστεολογικά ευρήματα από την Κλασική και Ελληνιστική περίοδο, το μέσο ύψος των αρχαίων Ελλήνων κυμαινόταν μεταξύ 1,65 και 1,70 μέτρων για τους άνδρες. Οι γυναίκες της εποχής είχαν μέσο ανάστημα από 1,55 έως 1,60 μέτρα. Αυτά τα στοιχεία προκύπτουν από την εξέταση σκελετών που ανακαλύφθηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους σε όλη την ελληνική επικράτεια.

Συγκριτικά με τους σημερινούς Έλληνες, οι αρχαίοι πρόγονοί μας ήταν κατά μέσο όρο χαμηλότεροι. Το σύγχρονο μέσο ύψος στην Ελλάδα φτάνει τα 1,78 μέτρα για τους άνδρες και τα 1,65 μέτρα για τις γυναίκες. Η διαφορά αυτή οφείλεται κυρίως στη βελτιωμένη διατροφή και τις καλύτερες συνθήκες υγείας που απολαμβάνουμε σήμερα.

Παράγοντες που επηρέαζαν το ανάστημα στην αρχαιότητα

Η διατροφή των αρχαίων Ελλήνων χαρακτηριζόταν από ισορροπία αλλά όχι πάντα από επάρκεια. Το καθημερινό τους μενού περιελάμβανε κυρίως δημητριακά, ψάρια, ελαιόλαδο, κρασί και περιορισμένες ποσότητες κρέατος. Η πρόσληψη θερμίδων και θρεπτικών συστατικών δεν ήταν πάντα επαρκής για τη μέγιστη ανάπτυξη του οργανισμού.

Οι επαναλαμβανόμενες ασθένειες και η απουσία σύγχρονης ιατρικής φροντίδας λειτουργούσαν ανασταλτικά στην ανάπτυξη. Ωστόσο, υπήρχαν σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με την κοινωνική τάξη. Οι εύποροι πολίτες και οι επαγγελματίες αθλητές είχαν πρόσβαση σε πλουσιότερη διατροφή, γεγονός που τους επέτρεπε να αναπτύσσουν ελαφρώς μεγαλύτερο ανάστημα από τον μέσο πληθυσμό.

Η εντυπωσιακή σωματική δύναμη των αρχαίων Ελλήνων

Παρά το χαμηλότερο μέσο ύψος, οι αρχαίοι Έλληνες ξεχώριζαν για την εξαιρετική σωματική τους δύναμη. Ο καθημερινός τους βίος απαιτούσε συνεχή φυσική δραστηριότητα που περιλάμβανε αγροτικές εργασίες, κυνήγι, πολεμικές συγκρούσεις και χειρωνακτική εργασία. Αυτή η διαρκής σωματική καταπόνηση ανέπτυσσε λειτουργική μυϊκή δύναμη που ξεπερνούσε αυτή του μέσου σύγχρονου ανθρώπου.

Οι αθλητές που συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες αποτελούσαν την ελίτ της φυσικής κατάστασης. Αθλήματα όπως η πάλη, το παγκράτιο και η δισκοβολία απαιτούσαν εξαιρετικά υψηλά επίπεδα δύναμης και αντοχής. Οι οπλίτες, από την άλλη πλευρά, έπρεπε να διαθέτουν ισχυρή σωματική διάπλαση για να μεταφέρουν βαριές πανοπλίες και όπλα, συχνά για ώρες κατά τη διάρκεια των μαχών.

Σύγκριση με τον σύγχρονο τρόπο ζωής

Ο σημερινός άνθρωπος έχει πρόσβαση σε ανώτερη διατροφή και εξειδικευμένα προγράμματα γυμναστικής, αλλά η πλειονότητα ακολουθεί καθιστικό τρόπο ζωής. Οι αρχαίοι Έλληνες αναπτύσσουν λειτουργική δύναμη μέσα από την καθημερινή τους ρουτίνα, ενώ οι σύγχρονοι άνθρωποι που αθλούνται επικεντρώνονται σε εξειδικευμένη μυϊκή ανάπτυξη μέσω στοχευμένης προπόνησης.

Η αντοχή και η σωματική ικανότητα των αρχαίων Ελλήνων δεν αποτελούσαν επιλογή αλλά αναγκαιότητα για την επιβίωση και την κοινωνική συμμετοχή. Ένας μέσος πολίτης της αρχαίας Ελλάδας θα αντιλαμβανόταν τον σύγχρονο τρόπο ζωής ως σημαντικά λιγότερο απαιτητικό σωματικά, αν και πιθανώς θα εντυπωσιαζόταν από τις τεχνολογικές ανέσεις.

parapolitika.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Επιμένει η Βελένη για το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης και το χρονολογεί στον 2ο π.Χ. αιώνα - «Ντροπή να μελετάτε υλικό από το διαδίκτυο», η απάντηση Λεφαντζή

 

Κόντρα σε υψηλούς τόνους σε επιστημονική συνάντηση αρχαιολόγων στη Θεσσαλονίκη - Ρωξάνη, Αλέξανδρος Δ΄, Φίλιππος Ε΄ και Πολυκράτεια (η μητέρα του Περσέα) οι... ένοικοι του τάφου, σύμφωνα με την Π. Βελένη - «Ντροπή να μελετάτε υλικό από το διαδίκτυο», της απάντησε ο Μ. Λεφαντζής

Άναψε φωτιές σήμερα το μεσημέρι η εισήγηση της Πολυξένης Αδάμ-Βελένης, Επίτιμης Γενικής Διευθύντριας Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού, για το ταφικό μνημείο στον τύμβο Καστά στην Αμφίπολη Σερρών. Μιλώντας από το βήμα της  38ης Επιστημονικής Συνάντησης για το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και στη Θράκη το 2025, η κ. Βελένη επέμενε ότι η χρονολόγηση του μνημείου είναι στον 2ο π.Χ. και στην εποχή της Δυναστείας των Αντιγονιδών -η ανασκαφέας, Κατερίνα Περιστέρη, το τοποθετεί στο τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αιώνα-, ενώ επιπλέον είπε ότι σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τις δικές της και του Ομότιμου καθηγητή του ΑΠΘ, Γιώργου Βελένη, το ταφικό μνημείο έχει τέσσερις οικοδομικές φάσεις με τελευταία αυτή στα χρόνια του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας (238-179 π.Χ.), του τελευταίου μεγάλου βασιλιά που αντιμετώπισε τους Ρωμαίους σε δύο πολέμους. 

Η κ. Βελένη ανέφερε ότι μια σειρά από στοιχεία, όπως η επίστρωση του δαπέδου από λευκές μαρμάρινες ψηφίδες με κόκκινο κονίαμα, ταιριάζουν με την εποχή Αντιγονιδών μετά τα μέσα του 3ου π.Χ. αιώνα, ενώ όσον αφορά τους... ενοίκους του τάφου, εκτίμησε ότι στο ταφικό μνημείο έχουν θαφτεί η Ρωξάνη -πρώτη σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου- και ο ανήλικος γιος της Αλέξανδρος Δ΄-μετά τη δολοφονία τους από τον Κάσσανδρο (311-309 π.Χ.), αλλά και ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας, ενώ έκανε μια υπόθεση εργασίας και για την Πολυκράτεια σύζυγο του Φίλιππου Ε΄ και μητέρα του Περσέα. Ο Περσέας, μέλος της Δυναστείας των Αντιγονιδών ήταν ο τελευταίος βασιλιάς της Μακεδονίας, καθώς μετά την ήττα του στη Μάχη της Πύδνας, τερματίστηκε η μακεδονική κυριαρχία στην νότια Ελλάδα και άρχισε η ρωμαϊκή διείσδυση.

Ανέφερε μάλιστα ότι στο ψηφιδωτό για την Αρπαγή της Περσεφόνης, εικονίζονται τα βασιλικά πρόσωπα που θάφτηκαν στον νεκρικό θάλαμο, δηλαδή η Ρωξάνη και ο ανήλικος γιος της Αλέξανδρος Δ΄ κι όπως είπε η Ρωξάνη εμφανίζεται ως Περσεφόνη και ο ανήλικος γιος της σε θεοποιημένη μορφή. «Ποιος κατασκεύασε το δωμάτιο με το δάπεδο; Πιθανόν ο Αντίγονος Γονατάς με την εποχή του οποίου έρχονται σε συμφωνία τα έργα που βρίκονται εντός του», είπε η κ. Βελένη, ενώ για την τοιχοποιία του μνημείου σημείωσε ότι χρονολογούνται σε προχωρημένους ελληνιστικούς χρόνους.  

Image

 

Σε υψηλούς τόνους σχολίασε την εισ+ήγηση της Π. Αδάμ-Βελένη και του Γ. Βελένη ο Μιχάλης Λεφαντζής, προϊστάμενος στο Τμήμα Μελετών Αρχαίων Μνημείων της Διεύθυνσης Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, ο οποίος έχει επιμεληθεί όλες τις σχεδιαστικές αναπαραστάσεις του ταφικού μνημείου, αλλά και του τύμβου Καστά. 

«Δεν είναι καθόλου σωστό σε ένα τέτοιο συνέδριο να ερχόμαστε με υλικό από το διαδίκτυο», είπε ο κ. Λεφαντζής και συνέχισε: «Ο τρόπος με τον αρθρώθηκε η επιχειρηματολογία σας για τους νεκρούς με εκπλήσσει γιατί επίσης είναι βασισμένη σε διαδικτυακό υλικό. Ντροπή, ντροπή, ντροπή, πώς έγινε αυτή η ανακοίνωση;», είπε φανερά ενοχλημένος ο κ. Λεφαντζής. 

Τον λόγο ξαναπήρε η κ. Βελένη για να δηλώσει πως «στο συνέδριο αυτό δίνουμε αρχαιολογικές μελέτες και όχι αποκλειστικά ανασκαφικές» και συμπλήρωσε πως σύμφωνα με τον αρχαιολογικό νόμο μετά από 10 χρόνια ελευθερώνεται η ανασκαφή. «Έχουν περάσει 12 χρόνια και ούτε εσείς ούτε η κ. Περιστέρη την έχετε δημοσιεύσει. Η εισήγησή μας αυτή είναι μια προτροπή να μας δώσετε όλα τα στοιχεία αυτού του καταπληκτικού μνημείου», είπε.

Στο σημείο εκείνο παρενέβη η Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού, Ολυμπία Βικάτου, η οποία τόνισε ότι «αυτό το μνημείο είναι μεγάλη πρόκληση κι επειδή έχουμε ακούσει ότι είναι ρωμαϊκό, ή δεν είναι βασιλικό, πρέπει να υπάρχει υποδομή και σοβαρότητα να αντιμετωπίσουμε αυτά τα πράγματα».

voria.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Λύκτος, Αστερούσια και μυστηριακή Κρήτη

 

Λύκτος, Αστερούσια και μυστηριακή Κρήτη

Καλεσμένος του Γ. Λεκάκη, ο Αδριανός Μπεζούγλωφ.

Η εκπομπή μεταδόθηκε από τον Κρήτη FM 87.5, στις 11.2.2019.

• ΔΕΙΤΕ την ίδια εκπομπή, οπτικοποιημένη, ΕΔΩ.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 11.2.2029.

Η Λυκτος / Λύττoς [ελέγετο Ξιδάς / Xidá (για την καλή παραγωγη ξιδιού της) μέχρι το 1987!)] είναι σήμερα χωριό του Δήμου Μινώα Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης, στον 35ο παράλληλο [35ο 35°12′16.99″N 25°21′33.98″E].

Λύττος (-η, -ον), είναι αρχαία κρητικη λέξις ἀντὶ ὑψηλός: «λύττοι· οἱ ὑψηλοὶ τόποι», “διὰ τὸ κεῖσθαι ἐν μετεώρῳ τόπῳ” – ΠΗΓΗ: Στέφ. Βυζαντιος,  Ἡσύχιος. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

• 

Ανάγλυφο με πρόσωπο ανδρός, από πίθο του 7ου αι. π.Χ. από την Λύκτο. Φαίνεται μάλιστα να κρέμονται στο μέτωπό του “δάκρυα” όπως στο σημερινό κρητικό κεφαλομάντηλο / κεφαλόδεσμο (κρουσάτο μαντήλι) που ακόμη φορούν στις παραδοσιακές φορεσιές τους οι Κρήτες!

• ΔΕΙΤΕ επίσης: Την ομιλία του καθηγητη Αντ. Κοτσώνα, με τίτλο “An Archaeology and History of Lyktos in Crete, Greece (ca. 1000 BCE – 100 CE)”. Από το 2021, η ομάδα του Ινστιτούτου για την Μελέτη του Αρχαίου Κόσμου του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης ανασκάπτει την Λύκτο, στην κεντρική Κρήτη, μια πόλη που υμνήθηκε από τον Όμηρο, αναφέρθηκε από τον Ησίοδο ως γενέτειρα του Διος και χαρακτηρίστηκε από τον Αριστοτέλη ως “κοιτίδα του σπαρτιατικού πολιτεύματος!”. Η διάλεξη ακολουθεί την πορεία της πόλης από την ίδρυσή της, γύρω στο 1000 π.Χ. έως τη μνημειοποίηση της ακρόπολής της (σ.σ.: Ακρόπολη Σμαρίου) περί το 100 μ.Χ. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στα οικιστικά και ταφικά δεδομένα μεταξύ του 7ου και 5ου αι., που προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για αυτήν την πρώιμη ελληνική κοινότητα και θέτουν σημαντικά ερωτήματα για την αρχαιολογική ορατότητα ενός «σκοτεινού αιώνα», του λεγόμενου «Κρητικού Αρχαϊκού Κενού» του 6ου αι. π.Χ. Στο ISAW Lecture Hall, 3.3.2025.
• Lecture invitation at ISAW: Join us for an exciting lecture by our co-director, Prof. Antonis Kotsonas, ‘An Archaeology and History of Lyktos in Crete, Greece (ca. 1000 BCE–100 CE)’! Since 2021, the team of the Institute for the Study of the Ancient World (NYU) has been conducting archaeological fieldwork at Lyktos in central Crete, a city celebrated by Homer, described by Hesiod as the birthplace of Zeus, and identified by Aristotle as the cradle of the Spartan constitution! This lecture traces the city’s history from its foundation around 1000 BC to the monumentalization of its acropolis around 100 CE. Particular attention will be given to the 7th–5th-century settlement and funerary evidence, offering rare insights into an early Greek community and raising important questions about the archaeological ‘visibility’ of a so-called Dark Age, the 6th-century ‘Cretan Archaic Gap’. March 3rd, 17:30, ISAW Lecture Hall.
• arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Στο εργαστήρι της λευκότητας

 

Πυξίδες με ψιμύθια

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Συλλογή Αγγείων, αρ. ευρ. Α 13676α-β, Α 11332

Α 13676α-β

Προέλευση: Αθήνα, Σε θεμέλια σπιτιού απέναντι από το Πολυτεχνείο.

Διαστάσεις: Ύψος 11,7 εκ. (13676α), 3,2 εκ.

Χρονολόγηση: 410-400 π.Χ.

Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 55, Προθήκη 115

Α 11332

Προέλευση: Τανάγρα (εκτίθενται σε πήλινη ερυθρόμορφη πυξίδα με κιβωτίδιο στο πώμα. Πιθανώς από τη Ρόδο. Γύρω στο 430 π.Χ. αρ. Ευρ. Α 14797)

Χρονολόγηση: τέλη 5ου-τέλη 4ου αι. π.Χ.

Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 62, Προθήκη 25

Σύμφωνα με τη μαρτυρία των πηγών, το υλικό που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες στην αρχαιότητα, προκειμένου να επιτευχθεί η εικόνα του ιδανικού λευκού δέρματος, ήταν το ψιμύθιο, ο ανθρακικός μόλυβδος. Πιθανόν, πρόκειται για το πρώτο τεχνητό παρασκεύασμα στον ελλαδικό χώρο, που σχετίζεται με τη φροντίδα του σώματος. Από τον 5ο μέχρι τον 3ο αι. π.Χ., η αρχαία γραμματεία αποκαλύπτει ότι η χρήση τέτοιων ουσιών από τις γυναίκες συχνά αντιμετωπιζόταν με καχυποψία και κριτική, καθώς θεωρούνταν μέσο εξαπάτησης. Αντίθετα, η φυσική λευκότητα του δέρματος εξαίρεται ως αισθητικό και κοινωνικό ιδεώδες.

Η πρώτη μνεία στο ψιμύθιο και στις ιδιότητές του συναντάται σε χωρίο του Ξενοφάνη (6ος–5ος αι. π.Χ.)[1], όπου τονίζεται η ταύτιση του υλικού με τη λευκότητα. Η σύνδεση αυτή επανεμφανίζεται και αργότερα, σε κείμενο του Αριστοτέλη, ο οποίος συγκρίνει τη λευκότητα του ψιμυθίου με εκείνη του χιονιού.

Τα ψιμύθια που αναλύθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αποτελούνται από δύο ομάδες. Δισκία ολόκληρα ή θραυσμένα φυλάσσονται σε δύο πυξίδες, οι οποίες χρονολογούνται το 410-400 π.Χ. Τη δεύτερη ομάδα αποτελούν τα 36 ψιμύθια, που βρέθηκαν σε ταφές της Τανάγρας Βοιωτίας και πιθανόν να χρονολογούνται από τα τέλη του 5ου μέχρι τα τέλη του 4ου αι. π.Χ, βάσει των ανεσκαμμένων τάφων της περιοχής. 

Για τη διερεύνηση της σύνθεσής τους πραγματοποιήθηκαν αρχικά μη καταστρεπτικές pXRF[2] αναλύσεις στο σύνολο των δισκίων, ενώ στη συνέχεια XRD[3] αναλύσεις σε τρία πολύ αποσπασματικά δείγματα επιβεβαίωσαν την κυρίαρχη παρουσία ανθρακικού μολύβδου (κερουσσίτη) (PbCO3).

Ο τρόπος παρασκευής του ψιμυθίου περιγράφεται από τον Θεόφραστο, Έλληνα φιλόσοφο, διάδοχο του Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή τον 4ο αι. π.Χ., στο έργο του Περί Λίθων:

Μόλυβδος περίπου στο μέγεθος πλίνθου,

τοποθετείται στο πιθάρι, πάνω από όξο.

Όταν αποκτήσει πάχος, αυτό συμβαίνει περίπου

σε δέκα ημέρες, τότε ανοίγουν (το πιθάρι)

και αποξέουν τον ευρώτα (μούχλα)

που έχει δημιουργηθεί. Και πάλι το τοποθετούν

και επαναλαμβάνεται η διαδικασία

μέχρι να εξαντληθεί όλο.

Αυτό που έχει αποξεστεί το τρίβουν

σε τριπτήρα και το φιλτράρουν συνεχώς,

ενώ αυτό που έχει απομείνει (στον πάτο του πιθαριού) είναι το ψιμύθιο.

(μτφρ. από τη συγγραφέα)

Πρόκειται για πηγή σύγχρονη με τα δείγματα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, που παραδίδει ότι το ψιμύθιο είναι ένα σκευαστό προϊόν, δημιούργημα δηλαδή ενός εργαστηρίου, με πλήρως ελεγχόμενη και επαναλαμβανόμενη διαδικασία παραγωγής. H παρασκευή του βασίζεται στην αντίδραση μολύβδου και όξους σε κλειστό πίθο. Οι μικροοργανισμοί του όξους παράγουν διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο δημιουργεί στην επιφάνεια του μετάλλου κρυσταλλικές φάσεις ανθρακικού μολύβδου. Μετά από έναν κύκλο δέκα ημερών, το υλικό πλένεται και απομονώνεται ο κερουσσίτης.

Μία τόσο σύνθετη διαδικασία, με συνεχείς χημικές μεταβολές μέσα στον πίθο, που ρυθμίζονταν από τις μικροβιακές κοινότητες και την αέρια σύσταση, απαιτούσε από τον αρχαίο τεχνίτη, ακριβή έλεγχο των συνθηκών. Ακόμη και μια μικρή παρέμβαση, όπως το άνοιγμα του πώματος, μπορούσε να διαταράξει την ισορροπία και να αλλοιώσει το τελικό προϊόν. Ο συνδυασμός αυτού του ελέγχου με την τυποποίηση στη μορφή και το βάρος των ψιμυθίων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου υποδηλώνει οργανωμένη βιοτεχνική παραγωγή από εξειδικευμένους τεχνίτες, με βαθιά εμπειρική κατανόηση της αλληλεπίδρασης βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων. Με σύγχρονους όρους, πρόκειται για μια πρώιμη μορφή βιοτεχνολογικής γνώσης.

[1] όπως όταν λέμε ότι το ψιμύθιο είναι πάντα

λευκό, δεν εννοούμε τίποτα άλλο εκτός από το

ότι η λευκότητά του βρίσκεται

σε όλη του την επιφάνεια

(Αριστ., Περί Ξενοφάνους, περί Ζήνωνος και περί Γοργίου, Fr. 28, 978 α, 10)

[2] Φορητή Φασματομετρία Φθορισμού Ακτίνων-Χ και στα αγγλικά Portable X-Ray Fluorescence

[3] Φασματοσκοπία δομής και Structural/ Phase analysis

Δρ Έφη Οικονόμου=

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Photos-Jones, E., Bots, P., Oikonomou, E., Hamilton, A. and Knapp, C.W. 2020. ‘‘On metal and ‘spoiled’ wine: analysing psimythion (synthetic cerussite) pellets (5th–3rd centuries BCE) and hypothesising gas-metal reactions over a fermenting liquid within a Greek pot’, Archaeological and Anthropological Sciences 12, 243.

Οικονόμου, Ε., Κατασκευάζοντας τη λευκότητα: τα ψιμύθια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, στο τό Μουσεῖον 8, 2014-2022, Αθήνα 2025, 129-141.

Οikonomou, E., Power and Powder: Material and Literal Traces of Psimythion, 5th-2nd Centuries BCE, in Deep White (working title),  I., Halland, T., Haugland Sørensen, H. E. Birkeli (eds.), Brill (forthcoming).

Πηγή: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...