Μήπως ένας παραισθησιογόνος μύκητας ήταν η πηγή δύναμης των Ελευσινίων Μυστηρίων;

 

Καλλιτεχνική αναπαράσταση των Ελευσινίων Μυστηρίων. Εικόνα που δημιουργήθηκε από τον συγγραφέα με χρήση τεχνητής νοημοσύνης για επεξηγηματικούς σκοπούς.

Μια νέα μελέτη του Scientific Reports υποδηλώνει ότι το μυστικό ποτό των Ελευσινίων Μυστηρίων μπορεί να περιείχε ένα αποτοξινωμένο ψυχεδελικό παράγωγο ενός ερυσιβώδους μύκητα, το οποίο ενδεχομένως εξηγεί τα μεταμορφωτικά τελετουργικά της αρχαίας Ελλάδας.

Για περισσότερα από χίλια χρόνια, κάτι εξαιρετικό συνέβαινε σε μια τεράστια αίθουσα φωτισμένη με πυρσούς στην Ελευσίνα, ακριβώς δυτικά της Αθήνας.

Άνδρες και γυναίκες — πολίτες, σκλάβοι, στρατηγοί, ποιητές — περπατούσαν σιωπηλά στην Ιερά Οδό. Νήστευαν. Προετοιμάζονταν. Μπαίνανε στο Τελεστήριο. Και όταν έβγαιναν, πολλοί ισχυρίζονταν ότι δεν φοβόντουσαν πλέον τον θάνατο.

Οι συμμετέχοντες ορκίζονταν να κρατήσουν μυστικό αυτό που βίωσαν, υπό την απειλή θανάτου. Ωστόσο, τα στοιχεία που άφησαν οι ποιητές και οι φιλόσοφοι της εποχής υποδηλώνουν μια μεταμορφωτική εμπειρία: ένα γεγονός που, σύμφωνα με τον Πίνδαρο, έδινε τη δυνατότητα να γνωρίσει κανείς το τέλος της ζωής και την αρχή της, που χάριζε ο Δίας.

Ωστόσο, σήμερα, η σύγχρονη χημεία μπορεί να μας έχει φέρει πιο κοντά από ποτέ στην κατανόηση του κρυφού μηχανισμού των Ελευσινίων Μυστηρίων.

Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports υποδηλώνει ότι οι μυημένοι μπορεί να είχαν καταναλώσει ένα προσεκτικά αποτοξινωμένο ψυχεδελικό που προέρχονταν από έναν θανατηφόρο μύκητα.

Η θεϊκή τριάδα της Ελευσίνας: Περσεφόνη, Τριπτόλεμος και Δήμητρα (Ρωμαϊκό αντίγραφο που χρονολογείται στην πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο και φιλοξενείται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, από το Μεγάλο Ελευσίνιο Ανάγλυφο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, μαρμάρινο ανάγλυφο από την Ελευσίνα, 440-430 π.Χ.) . [Credit: Public Domain]

Ένα τελετουργικό βασισμένο στον θάνατο και την αναγέννηση

Τα Μυστήρια είχαν τις ρίζες τους στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, που συντάχθηκε γύρω στον 7ο αιώνα π.Χ. Το ποίημα αφηγείται την απελπισμένη αναζήτηση της Δήμητρας για την κόρη της Περσεφόνη, που απήγαγε ο Άδης στον κάτω κόσμο. Η θλίψη της έκαψε τη γη, η επανένωσή της την αναζωογόνησε. Ο μύθος αντικατόπτριζε τον εποχιακό κύκλο της γεωργίας: θάνατο και αναγέννηση.

Κάθε φθινόπωρο, οι μυημένοι αναπαριστούσαν αυτό το κοσμικό δράμα. Μετά από ημέρες νηστείας και τελετουργικού καθαρισμού, έπιναν τον κυκεώνα, ένα ιερό ποτό που περιγράφεται ως μείγμα νερού, χοντραλεσμένου κριθαριού (πτισάνη) και βότανα (κυρίως βλήχωνα/φλησκούνι, βότανο παρόμοιο με την μέντα). Τι συνέβαινε μετά παραμένει άγνωστο. Οι αρχαίες πηγές αναφέρονται μόνο με υπαινιγμούς: εκτυφλωτικό φως, όραμα, εμπειρία μεταμόρφωσης, αίσθηση αθανασίας.

Για αιώνες, οι μελετητές συζητούσαν αν ο κυκεώνας ήταν απλώς συμβολικό στοιχείο ή φαρμακολογικός παράγοντας.

Η ψυχεδελική υπόθεση

Το 1978, ο R. Gordon Wasson, ο Albert Hofmann (ο χημικός που συνθέτησε το LSD) και ο Carl Ruck δημοσίευσαν το βιβλίο «Ο δρόμος προς την Ελευσίνα». Σε αυτό, διατύπωσαν την υπόθεση ότι ο κυκεώνας, το ιερό ποτό που έπιναν οι μυημένοι, περιείχε ένα ισχυρό παραισθησιογόνο που προέρχονταν από την ερυσιβώδη σίκαλη (Claviceps purpurea), έναν μύκητα που μολύνει το κριθάρι και παράγει αλκαλοειδή ερυσιβώδους. Αυτές οι ενώσεις είναι χημικά συγγενείς με το LSD.

Η θεωρία ήταν τολμηρή αλλά προβληματική. Το ερυσιβώδες είναι γνωστό για την πρόκληση ερυσιβώδους νόσου — γνωστής και ως «Φωτιά του Αγίου Αντωνίου» — μιας φρικτής πάθησης που προκαλεί επιληπτικές κρίσεις, γάγγραινα και μαζικούς θανάτους. Οι μεσαιωνικές επιδημίες σκότωσαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Πώς μπόρεσαν οι αρχαίοι Έλληνες να χορηγήσουν με ασφάλεια ερυσιβώδη σε χιλιάδες μυημένους χωρίς να προκληθεί καταστροφή;

Αττικός κρατήρας, 440-430 π.Χ. Δύο γυναικείες μορφές, πιθανώς η Δήμητρα και η Περσεφόνη. Αρχαιολογικό Μουσείο Ακράγαντα. [Credit: Public Domain]

Μετατρέποντας το δηλητήριο σε όραμα

Η νέα μελέτη, υπό την ηγεσία ερευνητών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και διεθνών συνεργατών, εξέτασε πειραματικά εάν οι τοξικές ενώσεις του ερυσιβώδους μύκητα θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ψυχοδραστικές ουσίες αλλά ασφαλέστερες χρησιμοποιώντας αρχαία τεχνολογία.

Εστίασαν στην μετατροπή των τοξικών εργοπεπτιδίων σε λυσεργικό οξύ αμίδιο (LSA) και iso-LSA — ψυχοδραστικές ενώσεις που σχετίζονται δομικά με το LSD αλλά είναι σημαντικά λιγότερο ισχυρές.

Οι ερευνητές παρασκεύασαν ένα παραδοσιακό διάλυμα αλυσίβας χρησιμοποιώντας τέφρα ξύλου και νερό — ακριβώς το είδος του αλκαλικού μείγματος που ήταν διαθέσιμο στην αρχαιότητα. Στη συνέχεια, ανακάτεψαν σκόνη σκληρωτίου ερυσιβώδους σε αυτό το διάλυμα αλυσίβας υπό ελεγχόμενες συνθήκες.6

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.

Σε αρχικό pH 12,5, με συγκέντρωση ερυσιβώδους 5% και 120 λεπτά θέρμανσης, τα τοξικά εργοπεπτίδια υδρολύθηκαν πλήρως. Στη θέση τους, παρήχθησαν μετρήσιμες ποσότητες LSA και iso-LSA — περίπου 0,54 mg και 0,48 mg ανά γραμμάριο ερυσιβώδους σκόνης αντίστοιχα.

Η αναλυτική επιβεβαίωση έγινε τόσο με φασματοσκοπία ¹H NMR όσο και με ανάλυση UHPLC/Q-TOF-HRMS. Η εξαφάνιση των σημάτων αμιδίου που σχετίζονται με τα τοξικά εργοπεπτίδια — και η εμφάνιση χαρακτηριστικών κορυφών LSA — απέδειξε την πλήρη χημική μετατροπή.

Με λίγα λόγια: τα θανατηφόρα συστατικά μπορούσαν να εξουδετερωθούν, ενώ ο ψυχοδραστικός πυρήνας παρέμενε.

Θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει στην Ελευσίνα;

Μια σημαντική αντίρρηση στην υπόθεση του ερυσιβώδους μύκητα ήταν πάντα η δοσολογία και η ασφάλεια. Η μελέτη ασχολείται άμεσα με αυτό το θέμα.

Το LSA είναι ψυχοδραστικό σε δόσεις περίπου 0,5 mg. Υπό βέλτιστες συνθήκες, ένα γραμμάριο επεξεργασμένου ερυσιβώδους θα μπορούσε να αποδώσει περίπου αυτή την ποσότητα δραστικής ουσίας. Ακόμα και αν συμμετείχαν χιλιάδες μυημένοι, θα χρειάζονταν μόνο λίγα κιλά ερυσιβώδους — μια ποσότητα εφικτή στο πλαίσιο της αγροτικής οικονομίας της αρχαίας Ελλάδας.

Επιπλέον, η αλκαλική αλυσίβα θα μπορούσε να έχει εξουδετερωθεί εν μέρει πριν από την κατανάλωση, είτε μέσω έκθεσης στον αέρα (το CO₂ μειώνει το pH) είτε μέσω ανάμειξης με τη βάση κυκεώνα από κριθάρι και μέντα. Το τελικό ποτό δεν ήταν απαραίτητα καυστικό.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν επίσης ότι η μόλυνση από ερυσιβώδη σε μεσογειακά κλίματα θα ήταν τοπική και όχι επιδημική. Η εύφορη πεδιάδα του Θριάσιου στην Ελευσίνα θα μπορούσε να είχε προμηθεύσει μολυσμένο κριθάρι σε μικρές, ελεγχόμενες ποσότητες — επαρκείς για τελετουργικούς σκοπούς, αλλά όχι για μαζική δηλητηρίαση.

Ανάγλυφο από τερακότα με την θεά Δήμητρα, φορώντας στάχυα, 1ος αιώνας π.Χ.–μ.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αμοργού, Ελλάδα. [Credit: Public Domain]

Εμπειρία πέρα από τη χημεία

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι τα Μυστήρια δεν ήταν απλώς φαρμακολογικά γεγονότα. Η μελέτη υπογραμμίζει μια κρίσιμη πτυχή της φαρμακολογίας των ψυχεδελικών ουσιών: τη νοοτροπία και το περιβάλλον. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι οι υποψήφιοι για την μύηση υποβλήθηκαν σε μια περίοδο εννέα ημερών νηστείας και προετοιμασίας, και ότι το τελετουργικό διεξήχθη σε ένα περιβάλλον με βαθύ συμβολικό και συναισθηματικό βάρος.

Το περιβάλλον και οι συνθήκες – νηστεία, προσδοκία, συλλογικό τελετουργικό, μυθική πλαισίωση – θα είχαν ενισχύσει οποιαδήποτε ψυχοδραστική επίδραση.

Το LSA είναι λιγότερο ισχυρό από το LSD, αλλά έχει αποδεδειγμένη δράση στους υποδοχείς σεροτονίνης. Το Iso-LSA εμφανίζει επίσης δραστηριότητα στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μαζί, το μείγμα θα μπορούσε να έχει προκαλέσει αλλοιωμένη αντίληψη, διάλυση του εγώ και βαθιές συναισθηματικές καταστάσεις.

Αρχαίες μαρτυρίες περιγράφουν ακριβώς αυτό: μια αντιπαράθεση με τη θνητότητα που ακολουθείται από πνευματική αναγέννηση.

«Σε ένα αρχαίο τελετουργικό πλαίσιο, που χαρακτηριζόταν από βοτανική συνέργεια, νηστεία και αυξημένες προσδοκίες, το ψυχεδελικό του δυναμικό θα είχε ενισχυθεί», εξηγούν. Η μέντα που αναφέρεται στον ομηρικό ύμνο, γλήχων, που ταυτίζεται με το φυτό φλισκούνι (Mentha pulegium), δεν θα ήταν απλώς ένα αρωματικό. Τα αιθέρια έλαια (πουλεγόνη) και τα οξέα (όπως το ροσμαρινικό οξύ) θα μπορούσαν να αλληλεπιδράσουν με το κεντρικό νευρικό σύστημα, λειτουργώντας ως διεγερτικά και ρυθμίζοντας την εμπειρία, παρόμοια με τον τρόπο που τα τερπένια της κάνναβης ενισχύουν τα αποτελέσματα του THC ή οι β-καρβολίνες προστατεύουν το DMT στην αγιαουάσκα. Προτείνουν ότι αυτό μπορεί να συνέβαλε σε ένα φαινόμενο συνοδείας, μειώνοντας το άγχος και παρατείνοντας τα οραματικά αποτελέσματα.

«Τα ευρήματά μας αποδεικνύουν ότι τα τοξικά εργοπεπτίδια μπορούν να μετατραπούν χημικά σε ψυχοδραστικές ουσίες μέσω μιας αρχαίας διαδικασίας που περιλαμβάνει αντίδραση σε αλυσίβα, μια τεχνική που ενδέχεται να χρησιμοποιούσαν οι ιέρειες των τελετών της Ελευσίνας», καταλήγουν οι συγγραφείς στο τελευταίο τμήμα.

Όχι απόδειξη, αλλά πιθανότητα

Η μελέτη δεν ισχυρίζεται ότι υπάρχει οριστική απόδειξη ότι το ερυσιβώδες σιτάρι χρησιμοποιήθηκε στην Ελευσίνα. Κανένα υπόλειμμα από το Τελεστήριο δεν έχει ακόμη αναλυθεί χημικά. Ωστόσο, αρχαιολογικά ευρήματα από το Mas Castellar de Pontós στην Ισπανία έχουν ήδη δείξει θραύσματα ερυσιβώδους σιταριού σε ένα ιερό που συνδέεται με τη θεά Δήμητρα.

Αυτό που επιτυγχάνει αυτή η νέα έρευνα είναι κάτι διαφορετικό: αποδεικνύει τη σκοπιμότητα.

Η υπόθεση της «ψυχεδελικής Ελευσίνας» δεν είναι πλέον απλώς μια μυθολογική εικασία. Βασίζεται πλέον σε πειραματικά επαληθευμένη χημεία, χρησιμοποιώντας υλικά και τεχνικές που ήταν διαθέσιμα στην αρχαιότητα.

Το μυστικό που αρνήθηκε να πεθάνει

Τα Μυστήρια έληξαν τον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν το συγκρότημα του ναού καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της εκχριστιανοποίησης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Για αιώνες, το μυστικό παρέμεινε άθικτο — όχι επειδή ήταν άγνωστο, αλλά επειδή δεν εκφραζόταν.

Σήμερα, η φασματοσκοπία και η φασματομετρία μάζας έχουν ξανανοίξει το ερώτημα.

Αν οι ιέρειες της Ελευσίνας είχαν πραγματικά κατακτήσει την τέχνη της μετατροπής του δηλητηρίου σε όραμα — του μύκητα σε αποκάλυψη — τότε το πιο αυστηρά φυλαγμένο μυστικό της αρχαίας Ελλάδας μπορεί να μην ήταν καθόλου μυστικιστικό.

Μπορεί να ήταν χημικό.

Και μπορεί τελικά να είμαστε κοντά στο να το κατανοήσουμε.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Antonopoulos, R.K., Dadiotis, E., Ioannidis, K. et al. Investigating the psychedelic hypothesis of kykeon, the sacred elixir of the Eleusinian Mysteries. Sci Rep (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-39568-3

Πηγή: ArkeoNews, LBV Magazine, anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...

Μεγάλη ανακάλυψη στη Μεγαλόπολη: Εντοπίστηκαν τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία του κόσμου

 

Καλλιτεχνική αναπαράσταση της «κιβωτού της Μεγαλόπολης» στην διάρκεια της σκληρότερης παγετώδους περιόδου του Μέσου Πλειστόκαινου. Credit: Katerina Harvati

Η Κατερίνα Χαρβάτη, παλαιοανθρωπολόγος του Πανεπιστημίου Τίμπιγκεν και επικεφαλής των ερευνών, εξηγεί τη σημασία των ευρημάτων αποκλειστικά στο ψηφιακό ΒΗΜΑ.

«Στη Μεγαλόπολη, εντοπίσαμε τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο!». Τα μάτια της Κατερίνας Χαρβάτη αστράφτουν πάντα όταν μιλά για τη δουλειά της. Στην τελευταία μας συνάντηση όμως -κατά τη διάρκεια σύντομης παραμονής της στην Αθήνα- η λάμψη των ματιών της ήταν μεγαλύτερη και το χαμόγελό της πλατύτερο. Αλλά η φωνή της ήταν σχεδόν ψιθυριστή: οι αυστηροί κανόνες των επιστημονικών εκδόσεων υπαγόρευαν ότι τίποτε δεν θα έπρεπε να διαρρεύσει πριν από τη δημοσίευση του σχετικού άρθρου της στο αμερικανικό επιστημονικό περιοδικό PNAS (Proccedings of the National Academy of Sciences) που έγινε μόλις τώρα.

*Το άρθρο δικαιώνει πλήρως τον ενθουσιασμό της διεθνούς φήμης ελληνίδας παλαιοανθρωπολόγου, η οποία είναι διευθύντρια του Κέντρου Senckenberg για την Ανθρώπινη Εξέλιξη και το Παλαιοπεριβάλλον του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν στη Γερμανία. Τα ευρήματα της Μεγαλόπολης είναι τα αρχαιότερα γνωστά στον κόσμο, και τοποθετούν τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο 40.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι νομίζαμε μέχρι τώρα! Και για να είμαστε ακριβείς, τα ευρήματα από τη θέση Μαραθούσα 1 κοντά στη Μεγαλόπολη χρονολογούνται στα 430.000 χρόνια πριν. Δηλαδή, στην «καρδιά» του Μέσου Πλειστόκαινου το οποίο διήρκησε από τις 774.000 έως τις 129.000 χρόνια πριν.

«Ομιλούντα» ευρήματα

Ποια είναι όμως αυτά τα ευρήματα; «Πρόκειται για δύο ξύλινα τέχνεργα με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης» μας είπε η κ. Χαρβάτη εξηγώντας ότι «το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του. Εικάζουμε ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δένδρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο. Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς, ή ίσως λεύκας, και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί κανείς να το κρατά στο χέρι. Πρόκειται για ένα εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά, και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του».

Ενα από τα δύο τέχνεργα: Κομμάτι κορμού σκλήθρου με σαφή σημάδια επεξεργασίας και χρήσης. Credit: Katerina Harvati

Πριν συνεχίσουμε, αξίζει εδώ να κάνουμε μια παύση για να αναλογιστούμε τη σημασία των δύο αυτών μικρών  κομματιών ξύλου στα οποία πιθανότατα εμείς οι κοινοί θνητοί δεν θα ρίχναμε δεύτερη ματιά. Και όμως αυτά αποκαλύπτουν πολλά σε εκείνους που μπορούν να «αφουγκραστούν τα λόγια τους». Δηλαδή, στην Κατερίνα Χαρβάτη και τους συνεργάτες της. Βλέπετε, τα μικρά αυτά τέχνεργα είναι μάρτυρες της εξέλιξης του ανθρωπίνου είδους.

Μας πληροφορούν λοιπόν ότι εκεί στην περιοχή της Μεγαλόπολης, πριν από 430.000 χρόνια, ένας πρόγονος του Homo sapiens είχε την ιδέα να κατεργαστεί το ξύλο για να εξυπηρετήσει καλύτερα τις ανάγκες του. «Το Μέσο Πλειστόκαινο είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του ανθρώπου. Κατ’ αρχάς, χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ποικιλία ειδών ανθρωπίνων (hominin species)» μας είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Επιπροσθέτως, κατά την ίδια περίοδο παρατηρήθηκε αύξηση του όγκου του εγκεφάλου και ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών. Τέλος, παρατηρούνται τεχνολογικές καινοτομίες. Τα πρώτα αξιόπιστα στοιχεία για τη στοχευμένη τεχνολογική χρήση ξύλου προέρχονται από αυτή την περίοδο».

Δύσκολη συμβίωση

Τα δύο τέχνεργα δεν είναι τα μόνα αξιοσημείωτα ξύλινα ευρήματα από την ανασκαφή στη Μαραθούσα 1. Εντοπίσθηκε ακόμη ένα μεγαλύτερο κομμάτι από κορμό σκλήθρου «το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις» μας είπε η ελληνίδα ερευνήτρια εξηγώντας ωστόσο ότι «το είδος των αυλακώσεων δε συνάδει με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζουμε ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα». Με άλλα λόγια, το τρίτο αυτό εύρημα «πληροφόρησε» την Κατερίνα Χαρβάτη ότι όποιος και αν ήταν αυτός ο πρόγονος του ανθρώπου που έζησε στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια θα έπρεπε να συμπορευτεί με μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και «πιθανότατα υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμός μεταξύ τους».

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι τα τρία παραπάνω ευρήματα που περιγράφονται στο άρθρο της ερευνητικής ομάδας δεν ήταν τα μόνα ξύλινα ευρήματα που συλλέχθηκαν από την ανασκαφή. «Συνολικά υπήρξαν 144 ξύλινα στοιχεία από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019. Από την εξέταση αυτών στο εργαστήριο εντοπίσθηκαν τα δύο τέχνεργα που περιγράφουμε» μας είπε η κ. Χαρβάτη.

Από την ανασκαφή στο εργαστήριο

Προκειμένου να διερευνηθεί το σύνολο των ξύλινων ευρημάτων από την ανασκαφή της Μαραθούσας 1 για την ύπαρξη ξύλινων τεχνέργων, η κ. Χαρβάτη  και η ομάδα της συνεργάστηκαν με την ειδικό στην μελέτη και ανάλυση του ξύλου Δρα. Ανεμικε Μιλκς (Annemieke Milks) από το Πανεπιστήμιο του Ρέντιγκ.

Η ενδελεχής ανάλυση των ευρημάτων – στην οποία μεταξύ άλλων περιλαμβάνονταν και τομογραφίες σε αξονικό τομογράφο υψηλής ανάλυσης – δικαίωσε την ελληνίδα παλαιοανθρωπολόγο. «Το ζητούμενο ήταν να ερευνηθεί αν κάποια από τα ξύλινα ευρήματα είχαν υποστεί επεξεργασία και είχαν χρησιμοποιηθεί ως εργαλεία από τον άνθρωπο. Ετσι, έγινε αναλυτική μικροσκοπική εξέταση προκειμένου να εντοπιστούν ίχνη κοπής ή χρήσης σε όλα τα 144 δείγματα. Ο τομογράφος έδειξε οτι στο ένα δείγμα (ID 13) το ξύλο είχε αφαιρεθεί και από τις δύο πλευρές στην μια του άκρη, δημιουργώντας μια αιχμηρή μορφή, που δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει από κάποια φυσική διαδικασία, αλλά ήταν αποτέλεσμα ανθρώπινης επεξεργασίας. Αλλες ενδείξεις ανθρώπινης επέμβασης ήταν τα σημάδια κοπής και στα δύο αντικείμενα»

Διαφορετικές όψεις του τέχνεργου από ξύλο ιτιάς ή λεύκας. Credit: Katerina Harvati

Με δεδομένο ότι το ξύλο είναι παροιμιωδώς δύσκολο να συντηρηθεί στο πέρασμα του χρόνου –γι΄ αυτό και τα λίθινα ή οστέινα παλαιολιθικά τέχνεργα είναι πολύ περισσότερα σε σχέση με τα ξύλινα- θα έλεγε κανείς ότι στην λοταρία της παλαιοανθρωπολογίας η Κατερίνα Χαρβάτη κέρδισε τον πρώτο λαχνό! Ωστόσο, αυτό θα ήταν μια κατάφωρη αδικία για την ελληνίδα επιστήμονα και την ομάδα της, στην οποία περιλαμβάνονται επίσης ερευνητές από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το Υπουργείο Πολιτισμού και την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Μακράν του να είναι τυχαία, τα ευρήματα ήρθαν στο φως έπειτα από πολυετή συστηματική εργασία, τόσο στις θέσεις ανασκαφής όσο και στο εργαστήριο. Γι’ αυτό αξίζει να πιάσουμε από την αρχή το νήμα της ερευνητικής δραστηριότητας της κ. Χαρβάτη και των συνεργατών της στην περιοχή της Μεγαλόπολης.

Πολυετής και συστηματική μελέτη

Στο πεδίο της παλαιοανθρωπολογίας υπάρχουν μια σειρά από ερωτήματα τα οποία χρήζουν απαντήσεων. Μεταξύ αυτών και το πότε και από ποια είδη ανθρωπίνων εποικίσθηκε η Ευρώπη καθώς και το αν τα Βαλκάνια λειτούργησαν ως καταφύγια των ανθρώπινων πληθυσμών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. «Το μέσο Πλειστόκαινο χαρακτηρίστηκε από σκληρές παγετώδεις περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Θεωρείται ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων, ωστόσο δεν είχαμε σαφείς αποδείξεις για αυτό» μας είπε η κ. Χαρβάτη η οποία θέλησε να διερευνήσει επί ελληνικού εδάφους τα παραπάνω ερωτήματα.

Η κ.Χαρβάτη στην ανασκαφή.

Το πρόβλημα όμως είναι ότι οι αποδείξεις του είδους που αναζητά η κ. Χαρβάτη δεν είναι υπέργειες!  Οσο πιο πίσω πάει κανείς στον γεωλογικό χρόνο, τόσο πιο βαθιά θα πρέπει να σκάψει αναζητώντας στοιχεία. Εξ ου και  επιλογή των λιγνιτορυχείων στη Μεγαλόπολη, όπου ήδη «η εξορυκτική διαδικασία είχε φέρει στο φως διαφορετικά γεωλογικά στρώματα» μας είπε η κ. Χαρβάτη η οποία από το 2013 πραγματοποίησε ανασκαφές στη Μαραθούσα 1 αλλά και σε άλλες γειτονικές θέσεις σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του Υπουργείου Πολιτισμού και άλλους συνεργάτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι η θέση Μαραθούσα 1 εντοπίστηκε από την ομάδα σε παλιά τομή του λιγνιτορυχείου της Μεγαλόπολης, σε βάθος περίπου 30 μέτρων κάτω από την αρχική επιφάνεια της γης!

Πλήρης εικόνα

Όπως προδίδει πληθώρα επιστημονικών δημοσιεύσεων της τελευταίας δεκαετίας η ομάδα της κ. Χαρβάτη κατάφερε με συστηματική και διεξοδική εργασία να ανασυνθέσει τις συνθήκες-κλιματικές και οικολογικές- που επικρατούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης κατά το Μέσο Πλειστόκαινο. Κομβικής σημασίας υπήρξε η χρονολόγηση των διαφορετικών γεωλογικών στρωμάτων στη θέση Μαραθούσα 1, πράγμα που επέτρεψε στους ερευνητές να τοποθετούν χρονικά τα τέχνεργα που ανέκυπταν από τις ανασκαφές.

• Απολιθωμένο κρανίο ίσως ξαναγράφει την εξελικτική ιστορία του ανθρώπου

Η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 2000 λίθινα και οστέινα εργαλεία αλλά και απολιθώματα μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφιβίων και ψαριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δύο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Paleolodoxon antiquus. Τέλος, εντοπίσθηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα –όπως πχ σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών- συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, δηλαδή στο αποκορύφωμα παγετώδους περιόδου.

Kαλλιτεχνική απεικόνιση γυναίκας του μέσου Πλειστόκαινου ενώ σκαλίζει κλαρί δένδρου. Credit: Katerina Harvati

Το σύνολο των ευρημάτων αναπαρίσταται στην κεντρική εικόνα αυτού του άρθρου –ευγενική παραχώρηση της κ. Χαρβάτη την οποία και ευχαριστούμε θερμά-. Όπως μπορεί κανείς να δει επρόκειτο για «ένα λιμναίο ή αν προτιμάτε παραλίμνιο οικοσύστημα το οποίο ικανοποιούσε την βασική ανάγκη των ζωντανών οργανισμών για νερό. Παράλληλα εξασφάλιζε και τροφή για τα σαρκοφάγα καθώς εδώ συνέρρεαν όλα τα ζώα, ενώ το εύφορο έδαφος γύρω από τη λίμνη ευνοούσε την ανάπτυξη ποικίλων ειδών φυτών».

Η Μεγαλόπολη ως κιβωτός!

Η ανασύνθεση του περιβάλλοντος και των εποίκων του στην Μεγαλόπολη του Μέσου Πλειστόκαινου όχι μόνο επιβεβαιώνει την άποψη ότι η Βαλκανική γενικότερα και η Ελλάδα ειδικότερα λειτούργησαν ως καταφύγια ζωικών και φυτικών ειδών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. Καθιστά την εικόνα των περιόδων αυτών που προσπαθούν να συνθέσουν οι παλαιοανθρωπολόγοι πολύ ευκρινέστερη. «Φαίνεται ότι υπήρξαν και «καταφύγια μέσα στα καταφύγια». Δηλαδή περιοχές με θερμοκρασίες χαμηλές μεν αλλά ανεκτές, μόνιμη παρουσία νερού και βλάστηση ικανή να υποστηρίξει την διαβίωση» μας είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Αυτές λειτούργησαν ως μικρές κιβωτοί όπου ζώα, φυτά και ανθρώπινες ομάδες μπόρεσαν να επιβιώσουν και στη συνέχεια, όταν οι συνθήκες έγιναν ευνοϊκότερες, να εξαπλωθούν βορειότερα και να εποικίσουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου».

Με άλλα λόγια, το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης, και πιθανότατα άλλες περιοχές που μένει να ανακαλυφθούν, διαφύλαξαν τη ζωή στην Ευρώπη όταν οι επικρατούσες συνθήκες ήταν περισσότερο από αντίξοες. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει (και) από τα δυο μικρά ξύλινα εργαλεία –τα οποία υπογραμμίζουν την προσαρμοστικότητα και ευρηματικότητα των παλαιολιθικών ανθρώπων που έζησαν στην περιοχή-.  Το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος είναι σίγουρο ότι απασχολεί την κ. Χαρβάτη οι έρευνες της οποίας στην Ελλάδα συνεχίζονται χάρη στην τρίτη κατά σειρά χρηματοδότηση από τα ιδιαιτέρως ανταγωνιστικά προγράμματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), καθώς επίσης και με χρηματοδότηση από το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών. Εξυπακούεται ότι θα είμαστε συντονισμένοι…

tovima.gr

Διαβάστε Περισσότερα...