Αρχαία ταφή νεογέννητων διδύμων βρέθηκε στην Έφεσο!

 

Του Γιώργου Λεκάκη

Αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2010 εντός του ιερού περιβόλου του αρχαίου ελληνικού Ναού της Αρτέμιδος στην Έφεσο οδήγησαν στην αναγνώριση ενός Ωδείου, του α΄ μισού του 1ου αιώνα μ.Χ.

a. Σχέδιο του Ωδείου. Plan of the Odeion showing the location of chamber 5a with the burial; b. Stratigraphic section showing the relationships between the stratigraphic units © OeAI-OeAW / L. Zabrana. The left ground plan shows the Odeion with built-in latrine. Rectangular rooms along three sides form the substructure of the auditorium and are labeled Chamber 1 through Chamber 9. A red rectangular outline encloses the excavated area of chamber 5a with the latrine and grave. The second figure on the right is a stratigraphic section of the layers below and above the burial (SE 740).

Μέσα σε έναν από τους θαλάμους των υποδομών του, ένας κιβωτιόσχημος τάφος[1] περιείχε δύο βρέφη, πιθανώς δίδυμα, χρονολογούμενα στα βυζαντινά χρόνια, 8ο-9ο αιώνα μ.Χ. Αποκαλύφθηκαν σε ένα εγκαταλελειμμένο κανάλι αποχωρητηρίου / τουαλέτας (λατρίνας / latrine), το οποίο κατασκευάσθηκε αρχικώς τον 2ο – 3ο αιώνα μ.Χ.

Eastern and zenithal views of the grave before opening (1m measuring rod), and zenithal view of the grave after opening (scale: 10 cm). © OeAI-OeAW / L. Zabrana.

Το 2025, πραγματοποιήθηκαν νέες βιοανθρωπολογικές και αρχαιοθανατολογικές αναλύσεις για την ταφή.

Τα λείψανα των δύο νεογέννητων που ανακαλύφθηκαν σε μια δημόσια τουαλέτα, στην αρχαία πόλη της Εφέσου στην Ιωνία ήταν αίνιγμα.

• Ο μικρός τάφος τους (εξωτερικές διαστάσεις 67 X 42 εκατ.), φτιαγμένος από τούβλα, επίπεδα κεραμίδια και πέτρες, έγινε μετά την εγκατάλειψη του ωδείου.

Η ανάλυση των λειψάνων δείχνει ότι τα βρέφη είχαν πεθάνει λίγο πριν ή μετά την γέννησή τους.

«Στις αρχαίες κοινωνίες, ο τόπος ταφής των πολύ μικρών παιδιών ήταν συνήθως διαφορετικός, από αυτόν των ενηλίκων, επειδή η κοινωνική τους θέση ήταν διαφορετική», εδήλωσε η κ. C. Partiot (της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών). «Γι’ αυτό είναι σύνηθες να βρίσκουμε τους τάφους τους σε χώρους που δεν προορίζονταν αρχικως για αυτόν τον σκοπό, όπως κάτω από τα δάπεδα των σπιτιών ή σε πηγάδια», πρόσθεσε.

Ωστόσο, τα δίδυμα ταφεί επιμελημένα: Είχαν τοποθετηθεί σε σάβανα, για ταφή με κτέρισμα ένα σιδερένιο αντικείμενο, ίσως την βελόνα που χρησιμοποιήθηκε για το ράψιμο των ταφικών υφασμάτων. «Όταν η εγκυμοσύνη ήταν ανεπιθύμητη, η μεταχείριση της σορού ήταν συνήθως συνοπτική ή ανύπαρκτη», είπε η κ. Partiot.

«Στο Ωδείο, ωστόσο, βρίσκουμε μια ταφή που παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός κανονικού τάφου, γεγονός που υποδηλώνει ιδιαίτερη φροντίδα από την οικογένεια(;) γι’ αυτά τα μωρά και ότι ο θάνατος αυτών των παιδιών είχε αντίκτυπο στην κοινότητα», εξήγησε.

Η ιδιαίτερη φροντίδα αυτής της ταφής, και η ασυνήθιστη τοποθεσία του τάφου υποδηλώνουν μια ανησυχία για την προστασία, παρά για την απόρριψη των νεογέννητων βρεφών.

Αυτή η ανακάλυψη παρέχει πληροφορίες για τις πολύπλοκες αντιδράσεις στον θάνατο κατά την γέννηση, στην Μέση Βυζαντινή Έφεσο, και στην διασταύρωση βιολογικών, κοινωνικών και θρησκευτικών παραγόντων.

ΠΗΓΗ: C. Partiot, κ.ά. «Peace in Unexpected Places: The Middle Byzantine Burial of Two Perinates, Possibly Twins, in a Latrine Canal of the Odeion in the Artemision of Ephesos», https://doi.org/10.1080/17585716.2026.2682804, Childhood in the Past, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 13.7.2026.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης:

• Poulou-Papadimitriou N., κ.ά. “Burial Practices in Byzantine Greece: Archaeological Evidence and Methodological Problems for Its Interpretation.” In Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, Uźródeł Europy Środkowo-Wschodniej, 2012.
• Tritsaroli P. “Byzantine Burials Pratiques for Children: Case Studies Based on a Bioarchaeological Approach to Cemeteries from Greece” στο Nasciturus: Infans, Puerulus. Vobi Mateer Terra. La Muerte en la Infancia, Castelló, Servei d’investigacions arqueologiques i prehistoriques– serie de prehistoria i arqueologia, 2008.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Η δομή του κιβωτιόσχημου τάφου είναι συνηθισμένη και αντιστοιχεί σε ό,τι έχει καταγραφεί σε βυζαντινά νεκροταφεία στην Έφεσο, π.χ. στην εκκλησία της Παναγίας (Karwiese Citation1989; Partiot et al. Citation2025; Steskal Citation2013, Citation2017, Citation2020) και σε άλλες τοποθεσίες στην Ανατολία, όπως το Hacımusalar Höyük (περίπου 7ος-12ος αιώνας μ.Χ.), στην Αφροδισιάδα Καρίας (7ος-13ος αιώνας) μ.Χ.), στην Ισθμία (Κορινθία, 5ος-14ος αιώνας μ.Χ.) και στην Πρώιμη Βυζαντινή Κύπρο (5ος-7ος αιώνας μ.Χ.; Fox et al. Citation2012; Jeffery Citation2022; Sulosky Weaver Citation2018). Ομοίως, η ύπτια θέση του σώματος είναι η πιο συχνή διάταξη, και η απουσία (ή η σπανιότητα) των κτερισμάτων είναι επίσης ένα κυρίαρχο χαρακτηριστικό σε αυτά τα χρονικά πλαίσια (Fox και Tritsaroli Citation2019; Karwiese Citation1989; Pitarakis Citation2009; Rife Citation2012; Sulosky Weaver Citation2018; Talbot Citation2009).

arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Η «Ιλιάς» του Ομήρου, γραμμένη με χρυσά γράμματα σε περγαμηνή από έντερο δράκου

  Του Γιώργου Λεκάκη

Ο Γκουαρίνο της Βερόνας (1374 – 1460) ήταν λόγιος κι ελληνιστής, σπουδαίος εκπρόσωπος της ουμανιστικής παιδαγωγικής και ιστορική μορφή στην πρώιμη Αναγέννηση. Εγεννήθη στην Βερόνα της νυν Ιταλίας. Εσπούδασε εκεί και είτα στην Πάδοβα, ευτύχησε να γίνει μαθητής του ονομαστού διδασκάλου ρητορικής G. Conversini[1]. Το 1392 (μάλλον) έφτασε στην Κωνσταντινούπολη. Μελέτησε ελληνικά και για 5 χρόνια ως μαθητής του σπουδαίου Μανουήλ Χρυσολωρά. Έμαθε άριστα την γλώσσα. Αλλά και δέθηκε με μια φιλία[2], για το υπόλοιπο της ζωής του μεγάλου Έλληνα διδασκάλου. Οι σπουδές του, ωστόσο, διεκόπησαν απότομα το 1393, όταν οι Οθωμανοί πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη, και ο αυτοκράτωρ Μανουήλ Β΄Παλαιολόγος έστειλε τον Χρυσολωρά στην Ιταλία για να ζητήσει βοήθεια από καθολικούς πρίγκηπες. Αλλά όταν ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη για να επιστρέψει στην Ιταλία, με δύο βαλίτσες με πολύτιμα ελληνικά χειρόγραφα, τα οποία συνέλεξε με πολύ κόπο και έξοδα, εναυάγησε και έχασε την μία!!! Λέγεται ότι από την μεγάλη στεναχώρια του, τα μαλλιά του άσπρισαν εν μία νυκτί!  Και “Κωνσταντινουπολη και Αγια Πετρούπολη”.

Ο Γκουαρίνο επηρέασε τον Χρυσολωρά να μετακομίσει στην Ιταλία (1397).

Στην Ιταλία βιοποριζόταν ως διδάσκαλος ελληνικών, στην Βερόνα και στην Βενετία. Εκεί ίδρυσε σχολή ρητορικής και ελληνικών (μαθητής του ο περίφημος Βιτορίνο ντα Φέλτρε[3]). Η φήμη του εξαπλώθη γρήγορα και έφτασε έως τους ουμανιστές της Φλωρεντίας, Π. Μπρατσολίνι και Λ. Μπρούνι, οι οποίοι τον προσκάλεσαν στην πρωτεύουσα της Τοσκάνης να τους διδάξει Ελληνική Γραμματεία. Του πρόσφεραν την έδρα των Ελληνικών στο περίφημο Studio Fiorentino. Το 1419 άνοιξε σχολή και στην Πάντοβα. Το 1436, έγινε καθηγητής Ελληνικών στην Φερράρα (μαθητής του ο μικρός γιος του μαρκησίου του Este[4], ο Λεονέλλο[5]). Το 1438 ήταν διερμηνέας των Ελληνων στην Σύνοδο της Φερράρας – Φλωρεντίας. Όταν ο Λεονέλο έγινε μαρκήσιος (1441), κανόνισε την εκλογή του Γκουαρίνο στην έδρα Ευγλωττίας και Λατινικής και Ελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Φερράρα, με συμβόλαιο που ανανεωνόταν κάθε 5 χρόνια.

Τέλος, η ελληνική διακόσμηση του Studiolo του Palazzo Belfiore αποδίδεται επίσης σε αυτόν.[8]

• Το 1436 νυμφεύτηκε την Θαδδαία Κεντράτα στην Βερόνα, με την οποία απέκτησε 13 παιδιά. Ανάμεσα σε αυτά, ο Μπατιστα Γκουαρίνο[6], επίσης ουμανιστής και παθιασμένο με τα ελληνικά και δάσκαλος του Ο. Κόντρο[7].

Γενικώς ο Γκουαρίνο επηρεάστηκε πολύ από τις ιδέες του νεοπλατωνιστή φιλοσόφου του Μυστρά, Γεώργιου Πλήθωνος Γεμιστού – δασκάλου του δασκάλου του Μ. Χρυσολωρά.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Κύρια έργα του είναι μεταφράσεις:

• του Στράβωνος
• μερικών από τους «Βίους Παράλληλους» του Πλούταρχου,
• του «Περί Παίδων Αγωγής» του Πλούταρχου,
• μια επιτομή της Ελληνικής Γραμματικής του Μ. Χρυσολωρά και
• σχόλια στον Αριστοτέλη, τον Κικέρωνα, τον Persius, τον Martial, τις «Σάτυρες» του Ιουβενάλη / Juvenal.

Εκδόσεις:

• Guarino Veronese «Epistolario / Έργα. Επιστολές και Αλληλογραφία», εκδ. «Ποικίλα Βενετικής Ιστορίας», Βενετία, 1915, 1916.

“Ιλιάς” σε δέρμα δράκου!

Όμως υπάρχει και ένα αξιοπερίεργο στην αλληλογραφία Χρυσολωρά – Γκουαρίνο, που οι ομηριστές το γνωρίζουν ως «Η Ιλιάδα του δράκου». Σε μια επιστολή του Χρυσολωρά προς τον μαθητή του Γκουαρίνο ντα Βερόνα (1374 – 1460) αναφέρει κάτι που έχει περάσει απαρατήρητο, αλλά είναι επικό:

«Λέγεται επίσης ότι, σε μια συγκεκριμένη βιβλιοθήκη στην Κωνσταντινούπολη, της οποίας η τοποθεσία εξακολουθεί να επισημαίνεται ακόμη και σήμερα, και κοντά στην οποία, όπως γνωρίζετε, εξακολουθούν να υπάρχουν μερικά από τα κυπαρίσσια μας, υπήρχε κάποτε, μεταξύ των άλλων θησαυρών της, ολόκληρη η “Ιλιάς” του Ομήρου, γραμμένη με χρυσά γράμματα σε περγαμηνή (ή μεμβράνη) φτιαγμένη από το έντερο ενός μόνο δράκου! Λόγω της εξαιρετικής λεπτότητας αυτής της μεμβράνης, μπορούσε να τυλιχτεί σε ένα πολύ μικρό κουτί (μια πυξίδα). Αυτό το χειρόγραφο, ωστόσο, μαζί με αμέτρητες χιλιάδες άλλα βιβλία, λέγεται ότι χάθηκε σε μια μεγάλη πυρκαγιά».

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Ελληνικη Βιβλιογραφια”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.5.2002.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Γκαρίν Ε. «Ανθρωπιστική Εκπαίδευση στην Ιταλία», Λατέρτσα, Μπάρι, 1953.
• ντε Ροσμίνι Κ. «Η ζωή και η πειθαρχία του Γκουαρίνο της Βερόνας και των μαθητών του», Μπρέσια, 1805.
• Pade M. κ.ά. «The Court of Ferrara and its Patronage 1441 – 1598», Ferrara, 1990.
• Σαμπαντίνι Ρ. «Γκουαρίνο Βερονέζε και η δημοσιευμένη και αδημοσίευτη αλληλογραφία του», Ρώμη, 1885.
• Fiesoli G. «Η Ελληνική Βιβλιοθήκη Guarini», στο «Φύλακες της Παράδοσης και η Πρωτοπορία του Νέου στις Ακτές της Αδριατικής: Βιβλία και Βιβλιοθήκες, Συλλογές, Πολιτιστικές και Επιστημονικές Ανταλλαγές, Ταξειδιωτική Γραφή μεταξύ του 15ου και του 20ού αιώνα», Πρακτικά του Συνεδρίου (Πεσκάρα, Πανεπιστήμιο των Σπουδών, 25-28.5.2005), Μπολόνια, 2006.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο Giovanni Conversini ή di Conversino (γεννηθείς στην Βούδα, 1343 – 1408) ήταν ανθρωπιστής και νομικός-συμβολαιογράφος. Ανάμεσα σε άλλα, έγραψε το έργο «De Christi conceptu», στο οποίο έγραφε για τις πτυχές του χριστιανισμού τις παρμένες από την αρχαία ελληνική στωική φιλοσοφία, αλλά σώζονται μόνον αποσπάσματα!

[2] Τόσο αγάπησε τον σεβαστό του διδάσκαλό Μανουήλ Χροσολωρά, που έναν γιο του, τον ονόμασε Μανουήλ!

[3] Ο Vittorino de’ Rambaldoni / Vittorino da Feltre (1373 / 1378 – 1446), ήταν ουμανιστής και παιδαγωγός.

[4] Ο Νικολό Γ΄ ντ’ Έστε (1383 – 1441) κατάφερε να επεκτείνει την σφαίρα επιρροής της πατρίδος του, Φεράρας. Ήταν τόσο ισχυρός που μπορούσε να μεσολαβήσει πολιτικά, μεταξύ των αντιμαχόμενων δυνάμεων στην ιταλική χερσόνησο εκείνη την εποχή!

[5] Ο Lionello / Leonello d’Este (1407 – 1450), ήταν Μαρκήσιος της Φεράρα (από το 1441), Άρχοντας της Μόντενα, της Ρέτζιο Εμίλια, της Πολεσίν και της Γκαρφανιάνα.

[6] Ο Βαπτιστής Γκουαρίνο ή Γκουαρίνι (1435 – 1503) ήταν εκπαιδευτικός, ουμανιστής και σπουδαίος κλασσικός φιλόλογος, υποστηρικτής του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσης. Συνέστησε να διδάσκονται ταυτόχρονα τα ελληνικά και τα λατινικά ως κατάλληλα μαθήματα για την εκπαίδευση των απογόνων πριγκηπικών οικογενειών.

[7] Ο Antonio Urceo (γνωστός ως Urceo Codro / Antonius Urceus Codrus, 1446 – 1500), ήταν ουμανιστής, πολύ διάσημος «ελληνόλογος», τόσο που ο Ά. Πολιτζιάνο του έγραψε για να ζητήσει την γνώμη του για ορισμένα ελληνικά ποιήματα, και ο Άλδος Μανούτιος του αφιέρωσε την έκδοση «Επιστολών Ελλήνων Συγγραφέων». Εδίδαξε γραμματική, ευγλωττία, και ελληνικά στην Μπολόνια.

[8] Το στούντιο Belfiore ήταν ένα από τα δωμάτια του παλλατιού Delizia di Belfiore (το οποίο δεν υπάρχει πια) στην Φερράρα. Κτισμένη στα τέλη του 14ου αιώνα, βόρεια του αστικού κέντρου της Φερράρα – άρα έξω από τα τότε τείχη της πόλης. Ήταν το πιο σημαντικό, περιζήτητο μέρος της πόλεως και πηγή θαυμασμού για τους επισκέπτες της. Ήταν παραγγελία του L. d’Este το 1447. Ολοκληρώθηκε επί Borso (1463). Ήταν το πρώτο πριγκηπικό στούντιο στην ιταλική χερσόνησο. Στις διακοσμήσεις του, που σήμερα διατηρούνται μόνον εν μέρει και είναι διασκορπισμένες σε διάφορα μουσεία, μπορεί κανείς ακόμη να διακρίνει τον πλούτο της σχολής ζωγραφικής της Φερράρα. Η διακόσμηση σχεδιάσθηκε από τον ίδιο τον Guarino Veronese, ο οποίος οραματίστηκε έναν εικονογραφικό κύκλο αφιερωμένο στις εννέα Μούσες του ελληνικού πανθέου. Συνέθεσε στίχους για αυτές. Ο Έλλην περιηγητής Κυριάκος από την Αγκώνα, επισκέφθηκε το Belfiore το 1449, και είδε δύο πίνακες, που απεικόνιζαν την Κλειώ και την Μελπομένη, ζωγραφισμένες από τον Angelo Maccagnino από την Σιένα. Οι Michele Pannonio και Cosmè Tura ανέλαβαν στη συνέχεια τους πίνακες της Θάλειας και της Καλλιόπης. Αλλά το 1632, μια πυρκαγιά κατέστρεψε το παλάτι. Οι διακοσμήσεις χάθηκαν… Οι Μούσες ήταν:

• Ερατώ, 122 x 72 εκατ., αποδίδεται στον Ά. Μακανίνο και συνεργάτη του Κ. Τουρα. Σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη της Φερράρα.
• Ευτέρπη, 105 x 38,7 εκατ., ανώνυμου καλλιτέχνη από την Φεράρα. Σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.
• Θάλεια, 136 x 82 εκατ., του M. Pannonio. Σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών στην Βουδαπέστη.
• Καλλιόπη, 116 x 71 εκατ., του C. Tura. Σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.
• Μελπομένη, 105 x 38,3 εκατ., ανώνυμου καλλιτέχνη από την Φεράρα. Σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.
• Ουρανία, 122 x 72 εκατ., ανώνυμου καλλιτέχνη από την Φεράρα. Σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη της Φεράρα.
• Πολύμνια, 115 x 71 εκατ., ανώνυμου καλλιτέχνη από την Φεράρα. Σήμερα στην Πινακοθήκη Gemäldegalerie στο Βερολίνο.
• Τερψιχόρη, 117,5 x 81 εκατ., αποδίδεται στους Ά. Μακκανίνο και Κ. Τούρα. Σήμερα στο Μουσείο Πόλντι Πετσόλι στο Μιλάνο.

arxeion-politismou.gr

Διαβάστε Περισσότερα...

Χαμένο στην Αδριατική: το βυζαντινό πλοίο που ταξίδευε γεμάτο θησαυρούς

  Πριν εμφανιστούν οι χρυσές πόρπες, τα σμαράγδια και το δαχτυλίδι με την αυτοκρατορική μορφή, υπήρχε ένας μεγάλος χάλκινος λέβητας στον βυθό. Ήταν πεσμένος ανάμεσα σε φθαρμένα ξύλα πλοίου, κοντά στο Μλιετ, ένα από τα νοτιότερα νησιά της Κροατίας στην Αδριατική. Αυτός ο λέβητας ήταν το πρώτο σημάδι ότι το συγκεκριμένο ναυάγιο δεν ήταν άλλο ένα κουφάρι από τα πολλά που κρύβει η θάλασσα γύρω από το νησί.

Η περιοχή δεν είναι τυχαία. Το Μλιετ βρισκόταν πάνω σε θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την ανατολική με τη δυτική Μεσόγειο, την Κωνσταντινούπολη και τα λιμάνια της Ανατολής με τις ιταλικές ακτές και τη Ραβέννα. Γύρω από το νησί έχουν εντοπιστεί πολλά παλαιά ναυάγια, από ρωμαϊκά πλοία μέχρι βενετσιάνικα εμπορικά σκάφη. Όμως αυτό το ναυάγιο, που εντοπίστηκε το 2014 και ερευνάται συστηματικά εδώ και χρόνια, άρχισε σύντομα να δείχνει ότι ανήκε σε άλλη κατηγορία.

Εικονογραφική απόδοση μεσαιωνικού πλοίου στη θάλασσα. Το ναυάγιο του Μλιετ φωτίζει μια περίοδο για την οποία η Αδριατική σχεδόν δεν υπάρχει στις γραπτές πηγές.

Στην αρχή, οι αμφορείς γύρω από τον λέβητα έδειχναν ένα βυζαντινό φορτηγό πλοίο. Ένα σκάφος που θα μπορούσε να μετέφερε κρασί, λάδι, ψαρόσαλτσα ή άλλα προϊόντα από λιμάνι σε λιμάνι, πάνω σε μια παλιά διαδρομή της Δαλματικής ακτής. Όμως η χρονολόγηση έκανε το εύρημα αμέσως πιο σπάνιο. Το πλοίο φαίνεται ότι βυθίστηκε στα τέλη του 7ου ή στις αρχές του 8ου αιώνα, δηλαδή σε μια περίοδο για την οποία η Αδριατική σχεδόν απουσιάζει στις γραπτές πηγές. 

Αυτό είναι και το μεγάλο ενδιαφέρον του ναυαγίου. Για πολύ καιρό, εκείνη η εποχή αντιμετωπιζόταν σαν περίοδος φτώχειας, αποσύνθεσης και χαμηλής θαλάσσιας κίνησης. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε χάσει εδάφη, οι αραβικές κατακτήσεις είχαν αλλάξει ριζικά τον χάρτη της Μεσογείου και η παλιά εμπορική ενότητα του ρωμαϊκού κόσμου είχε αρχίσει να διαλύεται. Κι όμως, στον βυθό του Μλιετ βρισκόταν ένα πλοίο περίπου 18 μέτρων, φορτωμένο με αντικείμενα που δεν ταιριάζουν με την εικόνα μιας νεκρής θάλασσας.

Υποβρύχιος  αρχαιολόγος κρατά χρυσά εξαρτήματα ζώνης στον βυθό κοντά στο Μλιετ. Η πολυετής ανασκαφή αποκάλυψε ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά ναυάγια της Αδριατικής.

Χρυσό εξάρτημα ζώνης από το βυζαντινό ναυάγιο κοντά στο Μλιετ, πριν από την πλήρη συντήρησή του. Τα ίχνη από τον βυθό κρύβουν ακόμη τη διακόσμηση με πολύτιμους λίθους.

Το εύρημα που ανέτρεψε την πρώτη εικόνα ήρθε σε μία από τις επόμενες υποβρύχιες αποστολές. Κοντά σε δύο άγκυρες, στην άκρη μιας απότομης υποθαλάσσιας κατηφόρας, ένας υποβρύχιος αρχαιολόγος διέκρινε ένα σχήμα μέσα στην άμμο. Όταν καθάρισε προσεκτικά το ίζημα, φάνηκε μια χρυσή πόρπη, εξαιρετικά δουλεμένη, με πουλιά και σταφύλια σε μοτίβο που παρέπεμπε καθαρά σε βυζαντινό εργαστήριο. Δεν ήταν αντικείμενο καθημερινής χρήσης. Ήταν σημάδι πλούτου, κύρους και πολιτικής γλώσσας.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, το ναυάγιο άρχισε να δίνει κι άλλα τέτοια αντικείμενα. Οι αρχαιολόγοι έχουν ανασύρει τέσσερα χρυσά σύνολα ζώνης, χρυσές πόρπες και διακοσμητικά εξαρτήματα στολισμένα με ρουμπίνια, σμαράγδια και μαργαριτάρια. Βρέθηκαν επίσης 14 χρυσοί σόλιδοι με σήματα του νομισματοκοπείου της Κωνσταντινούπολης και ένα χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι με μορφή αυτοκράτορα. Το σύνολο του χρυσού, μετά τον καθαρισμό και τη συντήρηση, ξεπερνά τα 600 γραμμάρια.

Αυτά τα αντικείμενα δύσκολα θα ανήκαν σε έναν συνηθισμένο έμπορο. Οι πόρπες και τα χρυσά εξαρτήματα ζώνης ήταν αντικείμενα που φορούσαν ή πρόσφεραν άνθρωποι της υψηλής βυζαντινής ιεραρχίας. Το δαχτυλίδι είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό: ένα σφραγιστικό δαχτυλίδι δεν είναι απλώς κόσμημα, αλλά εργαλείο εξουσίας, «που σίγουρα δεν θα το φορούσε ο οποιοσδήποτε», όπως χαρακτηριστικά είπε στο Reuters ο Πάβλε Ντουγκόνιτς, επικεφαλής του Τμήματος Υποβρύχιας Αρχαιολογίας του Κροατικού Ινστιτούτου Συντήρησης. Παραπέμπει σε κάποιον που μπορούσε να σφραγίζει έγγραφα, να εκπροσωπεί διοίκηση, στρατό ή αποστολή, να κινείται μέσα σε έναν κόσμο όπου η εικόνα του αυτοκράτορα ταξίδευε μαζί με την εξουσία του.

 

 Χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι με μορφή αυτοκράτορα. Το εύρημα δείχνει ότι στο πλοίο ίσως ταξίδευε υψηλόβαθμο πρόσωπο ή μέλος επίσημης αποστολής.

Ζάρια και πιόνια παιχνιδιού από το ναυάγιο. Δίπλα στα χρυσά αντικείμενα, ο βυθός κράτησε και τα ίχνη της καθημερινής ζωής πάνω στο πλοίο.

 

 Χρυσός σόλιδος από το ναυάγιο, με αυτοκρατορική μορφή. Τα νομίσματα της δυναστείας του Ηρακλείου βοήθησαν τους αρχαιολόγους να χρονολογήσουν τη βύθιση.

«Πρόκειται για μια εντυπωσιακή ποσότητα χρυσού, την μεγαλύτερη που έχει βρεθεί ποτέ σε ναυάγιο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο», δήλωσε ο Ίγκορ Μιχόλιεκ, επικεφαλής ερευνών στο Κροατικό Ινστιτούτο Συντήρησης. «Ζυγίζει πάνω από 600 γραμμάρια μετά τον καθαρισμό και την αποκατάσταση».

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι μετέφερε το πλοίο, αλλά ποιος ταξίδευε μέσα σε αυτό. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι στο σκάφος μπορεί να βρισκόταν υψηλόβαθμο πρόσωπο, ίσως αξιωματούχος ή μέλος αποστολής, μαζί με τη συνοδεία του. Μία πιθανότητα είναι ότι το πλοίο μετέφερε διπλωματικά δώρα. Τα χρυσά σύνολα ζώνης ήταν ακριβώς το είδος των αντικειμένων που μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πολιτικά δώρα: λαμπερά, φορητά, συμβολικά, φτιαγμένα για να κερδίζουν συμμαχίες.

Αυτή η υπόθεση κάνει το ναυάγιο ακόμη πιο γοητευτικό. Δεν έχουμε μπροστά μας μόνο μια βυθισμένη αποθήκη εμπορευμάτων, αλλά ίσως τα ίχνη μιας αποστολής σε μια εποχή κρίσης. Η αυτοκρατορία είχε ανάγκη από δρόμους, συμμάχους, τοπικές ισορροπίες και ανθρώπους που θα κρατούσαν ανοιχτές τις συνδέσεις της. Αν το πλοίο ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη και κατευθυνόταν προς τη Ραβέννα ή προς κάποιο άλλο σημείο της Αδριατικής, τότε το φορτίο του δεν ήταν απλώς οικονομικό. Ήταν και πολιτικό.

Η άλλη όψη χρυσού νομίσματος που ανασύρθηκε από το ναυάγιο. Τα 14 χρυσά νομίσματα βρέθηκαν μαζί με αντικείμενα εξουσίας και εμπορικό φορτίο.

Κεραμικό αγγείο από το φορτίο του πλοίου. Το ναυάγιο δεν μετέφερε μόνο χρυσό, αλλά και αντικείμενα εμπορίου και καθημερινής χρήσης.

Λεπτομέρεια από χρυσό εξάρτημα ζώνης μετά τη συντήρηση, με σμαράγδι και θέσεις για πολύτιμους λίθους και μαργαριτάρια.

Το παράδοξο είναι ότι δίπλα στα αντικείμενα εξουσίας βρέθηκαν και πολλά πιο ταπεινά πράγματα: αμφορείς, κεραμικά, ζυγαριές, μυλόπετρες, αλιευτικά εργαλεία, ζάρια και πιόνια για παιχνίδια. Τα ναυάγια είναι κάψουλες χρόνου γιατί παγώνουν μια στιγμή ακριβώς όπως ήταν. Εδώ, αυτή η στιγμή περιλαμβάνει και το χρυσάφι της κορυφής και τα μικρά αντικείμενα της καθημερινής ζωής. Ένα πλοίο δεν μεταφέρει ποτέ μόνο φορτίο. Μεταφέρει ιεραρχίες, συνήθειες, αναμονές, φόβους, ανθρώπους που τρώνε, παίζουν, εργάζονται, ταξιδεύουν και ελπίζουν να φτάσουν.

Ακόμη και το ίδιο το φορτίο δημιουργεί ερωτήματα. Για ένα πλοίο αυτού του μεγέθους, οι περίπου εκατό αμφορείς που έχουν εντοπιστεί είναι λιγότεροι από όσους θα περίμεναν οι ειδικοί αν επρόκειτο για συνηθισμένο εμπορικό ταξίδι με χύδην προϊόντα. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι το ταξίδι χρηματοδοτούνταν ή νοηματοδοτούνταν από κάτι άλλο: από τα πολύτιμα αντικείμενα, από τον άνθρωπο που τα μετέφερε ή από την αποστολή στην οποία ανήκαν.

Το σημείο του ναυαγίου, στη νοτιοανατολική προσέγγιση του αρχαίου λιμανιού της Πόλατσε, δείχνει ότι το πλοίο ίσως έπλεε βόρεια στην Αδριατική όταν χτύπησε η καταστροφή. Η Πόλατσε ήταν προστατευμένο λιμάνι, ένα μέρος όπου ένα σκάφος μπορούσε να αναζητήσει καταφύγιο σε δύσκολες συνθήκες. Αν το πλοίο προσπάθησε να μπει εκεί και δεν τα κατάφερε, τότε τα χρυσά αντικείμενα στον βυθό είναι η τελευταία εικόνα ενός ταξιδιού που σταμάτησε λίγο πριν από την ασφάλεια.

 

 Χρυσό σύνολο ζώνης όπως βρέθηκε στον βυθό, καλυμμένο ακόμη από θαλάσσιες επικαθίσεις. Μετά τη συντήρηση αποκαλύφθηκαν η χρυσή επιφάνεια και οι πολύτιμοι λίθοι.

«Για μένα, είναι το πιο σημαντικό ναυάγιο αυτής της περιόδου», δήλωσε ο Τζάστιν Λάιντβανγκερ, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ.

«Αν μελετάτε το τέλος της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και τη μετάβαση στον μεσαιωνικό κόσμο, αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για να κατανοήσουμε και να αποκτήσουμε μια βαθύτερη εικόνα για το πώς η Μεσόγειος συγκρατούνταν ενωμένη μέσω των θαλάσσιων δρόμων της, πώς διασπάστηκε και πώς κατέρρευσε η αυτοκρατορία».

Γι’ αυτό το ναυάγιο του Μλιετ έχει σημασία πέρα από τη λάμψη του. Σε μια περίοδο όπου οι πηγές λένε λίγα, ο βυθός μιλάει. Δείχνει ότι η Αδριατική δεν ήταν απλώς ένα φτωχό περιθώριο ανάμεσα σε κόσμους που κατέρρεαν. Ήταν ακόμη δρόμος, πέρασμα, πεδίο επαφών, διαπραγματεύσεων και κινδύνου. Μέσα από ένα πλοίο που βυθίστηκε πριν από περισσότερα από 1.300 χρόνια, φαίνεται μια Μεσόγειος που δεν είχε πάψει να κινείται, ακόμη κι αν οι παλιές της βεβαιότητες είχαν σπάσει.

Χρυσό διακοσμητικό άκρο ζώνης με πουλί και σταφύλια, μοτίβο που παραπέμπει σε βυζαντινό εργαστήριο και σε αντικείμενο υψηλού κύρους.

Η εικόνα είναι σχεδόν κινηματογραφική: ένας χάλκινος λέβητας στον βυθό, άγκυρες στην άκρη μιας υποθαλάσσιας κατηφόρας, χρυσές πόρπες με πουλιά και σταφύλια, ένα αυτοκρατορικό δαχτυλίδι, αμφορείς, πιόνια παιχνιδιού, εργαλεία και κεραμικά.

Από όλα αυτά αναδύεται μια σκηνή εξουσίας που έμεινε για αιώνες στον βυθό: ένας πιθανός αξιωματούχος, μια συνοδεία, ένα φορτίο με χρυσό και καθημερινά αντικείμενα, και μια αυτοκρατορία που ταξίδευε ακόμη στην Αδριατική, παρότι ο κόσμος της άλλαζε.

Πηγή: LiFO, Ελεύθερος Τύπος

Διαβάστε Περισσότερα...