Στο εργαστήρι της λευκότητας

 

Πυξίδες με ψιμύθια

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Συλλογή Αγγείων, αρ. ευρ. Α 13676α-β, Α 11332

Α 13676α-β

Προέλευση: Αθήνα, Σε θεμέλια σπιτιού απέναντι από το Πολυτεχνείο.

Διαστάσεις: Ύψος 11,7 εκ. (13676α), 3,2 εκ.

Χρονολόγηση: 410-400 π.Χ.

Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 55, Προθήκη 115

Α 11332

Προέλευση: Τανάγρα (εκτίθενται σε πήλινη ερυθρόμορφη πυξίδα με κιβωτίδιο στο πώμα. Πιθανώς από τη Ρόδο. Γύρω στο 430 π.Χ. αρ. Ευρ. Α 14797)

Χρονολόγηση: τέλη 5ου-τέλη 4ου αι. π.Χ.

Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 62, Προθήκη 25

Σύμφωνα με τη μαρτυρία των πηγών, το υλικό που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες στην αρχαιότητα, προκειμένου να επιτευχθεί η εικόνα του ιδανικού λευκού δέρματος, ήταν το ψιμύθιο, ο ανθρακικός μόλυβδος. Πιθανόν, πρόκειται για το πρώτο τεχνητό παρασκεύασμα στον ελλαδικό χώρο, που σχετίζεται με τη φροντίδα του σώματος. Από τον 5ο μέχρι τον 3ο αι. π.Χ., η αρχαία γραμματεία αποκαλύπτει ότι η χρήση τέτοιων ουσιών από τις γυναίκες συχνά αντιμετωπιζόταν με καχυποψία και κριτική, καθώς θεωρούνταν μέσο εξαπάτησης. Αντίθετα, η φυσική λευκότητα του δέρματος εξαίρεται ως αισθητικό και κοινωνικό ιδεώδες.

Η πρώτη μνεία στο ψιμύθιο και στις ιδιότητές του συναντάται σε χωρίο του Ξενοφάνη (6ος–5ος αι. π.Χ.)[1], όπου τονίζεται η ταύτιση του υλικού με τη λευκότητα. Η σύνδεση αυτή επανεμφανίζεται και αργότερα, σε κείμενο του Αριστοτέλη, ο οποίος συγκρίνει τη λευκότητα του ψιμυθίου με εκείνη του χιονιού.

Τα ψιμύθια που αναλύθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αποτελούνται από δύο ομάδες. Δισκία ολόκληρα ή θραυσμένα φυλάσσονται σε δύο πυξίδες, οι οποίες χρονολογούνται το 410-400 π.Χ. Τη δεύτερη ομάδα αποτελούν τα 36 ψιμύθια, που βρέθηκαν σε ταφές της Τανάγρας Βοιωτίας και πιθανόν να χρονολογούνται από τα τέλη του 5ου μέχρι τα τέλη του 4ου αι. π.Χ, βάσει των ανεσκαμμένων τάφων της περιοχής. 

Για τη διερεύνηση της σύνθεσής τους πραγματοποιήθηκαν αρχικά μη καταστρεπτικές pXRF[2] αναλύσεις στο σύνολο των δισκίων, ενώ στη συνέχεια XRD[3] αναλύσεις σε τρία πολύ αποσπασματικά δείγματα επιβεβαίωσαν την κυρίαρχη παρουσία ανθρακικού μολύβδου (κερουσσίτη) (PbCO3).

Ο τρόπος παρασκευής του ψιμυθίου περιγράφεται από τον Θεόφραστο, Έλληνα φιλόσοφο, διάδοχο του Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή τον 4ο αι. π.Χ., στο έργο του Περί Λίθων:

Μόλυβδος περίπου στο μέγεθος πλίνθου,

τοποθετείται στο πιθάρι, πάνω από όξο.

Όταν αποκτήσει πάχος, αυτό συμβαίνει περίπου

σε δέκα ημέρες, τότε ανοίγουν (το πιθάρι)

και αποξέουν τον ευρώτα (μούχλα)

που έχει δημιουργηθεί. Και πάλι το τοποθετούν

και επαναλαμβάνεται η διαδικασία

μέχρι να εξαντληθεί όλο.

Αυτό που έχει αποξεστεί το τρίβουν

σε τριπτήρα και το φιλτράρουν συνεχώς,

ενώ αυτό που έχει απομείνει (στον πάτο του πιθαριού) είναι το ψιμύθιο.

(μτφρ. από τη συγγραφέα)

Πρόκειται για πηγή σύγχρονη με τα δείγματα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, που παραδίδει ότι το ψιμύθιο είναι ένα σκευαστό προϊόν, δημιούργημα δηλαδή ενός εργαστηρίου, με πλήρως ελεγχόμενη και επαναλαμβανόμενη διαδικασία παραγωγής. H παρασκευή του βασίζεται στην αντίδραση μολύβδου και όξους σε κλειστό πίθο. Οι μικροοργανισμοί του όξους παράγουν διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο δημιουργεί στην επιφάνεια του μετάλλου κρυσταλλικές φάσεις ανθρακικού μολύβδου. Μετά από έναν κύκλο δέκα ημερών, το υλικό πλένεται και απομονώνεται ο κερουσσίτης.

Μία τόσο σύνθετη διαδικασία, με συνεχείς χημικές μεταβολές μέσα στον πίθο, που ρυθμίζονταν από τις μικροβιακές κοινότητες και την αέρια σύσταση, απαιτούσε από τον αρχαίο τεχνίτη, ακριβή έλεγχο των συνθηκών. Ακόμη και μια μικρή παρέμβαση, όπως το άνοιγμα του πώματος, μπορούσε να διαταράξει την ισορροπία και να αλλοιώσει το τελικό προϊόν. Ο συνδυασμός αυτού του ελέγχου με την τυποποίηση στη μορφή και το βάρος των ψιμυθίων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου υποδηλώνει οργανωμένη βιοτεχνική παραγωγή από εξειδικευμένους τεχνίτες, με βαθιά εμπειρική κατανόηση της αλληλεπίδρασης βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων. Με σύγχρονους όρους, πρόκειται για μια πρώιμη μορφή βιοτεχνολογικής γνώσης.

[1] όπως όταν λέμε ότι το ψιμύθιο είναι πάντα

λευκό, δεν εννοούμε τίποτα άλλο εκτός από το

ότι η λευκότητά του βρίσκεται

σε όλη του την επιφάνεια

(Αριστ., Περί Ξενοφάνους, περί Ζήνωνος και περί Γοργίου, Fr. 28, 978 α, 10)

[2] Φορητή Φασματομετρία Φθορισμού Ακτίνων-Χ και στα αγγλικά Portable X-Ray Fluorescence

[3] Φασματοσκοπία δομής και Structural/ Phase analysis

Δρ Έφη Οικονόμου=

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Photos-Jones, E., Bots, P., Oikonomou, E., Hamilton, A. and Knapp, C.W. 2020. ‘‘On metal and ‘spoiled’ wine: analysing psimythion (synthetic cerussite) pellets (5th–3rd centuries BCE) and hypothesising gas-metal reactions over a fermenting liquid within a Greek pot’, Archaeological and Anthropological Sciences 12, 243.

Οικονόμου, Ε., Κατασκευάζοντας τη λευκότητα: τα ψιμύθια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, στο τό Μουσεῖον 8, 2014-2022, Αθήνα 2025, 129-141.

Οikonomou, E., Power and Powder: Material and Literal Traces of Psimythion, 5th-2nd Centuries BCE, in Deep White (working title),  I., Halland, T., Haugland Sørensen, H. E. Birkeli (eds.), Brill (forthcoming).

Πηγή: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, anaskafi.blogspot.com

Διαβάστε Περισσότερα...

Αφγανιστάν: Πάνω από 950 νεκροί από τον σεισμό των 6,1 Ρίχτερ

 

Ο σεισμός ήταν 6,1 Ρίχτερ -  Τουλάχιστον 610 άνθρωποι έχουν τραυματιστεί

Φονικός σεισμός 6,1 Ρίχτερ έπληξε τα ξημερώματα το Αφγανιστάν. Ο τραγικός απολογισμός καταμετρά εκατοντάδες νεκρούς με τις τελευταίες πληροφορίες κάνουν λόγο για τουλάχιστον 950 θύματα. 

Οι νεκροί από τον ισχυρό σεισμό των 6,1 βαθμών που έπληξε σήμερα τα ξημερώματα το Αφγανιστάν έφτασαν τους 950, δήλωσε αξιωματούχος της υπηρεσίας διαχείρισης καταστροφών της χώρας, ενώ πρόσθεσε ότι άλλοι 610 άνθρωποι έχουν τραυματιστεί.

Οι περισσότεροι θάνατοι εντοπίζονται στην επαρχία Πακτίκα, όπου 100 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και 250 τραυματίστηκαν, δήλωσε ο Μοχάμαντ Νάσιμ Χακάνι επικεφαλής της υπηρεσίας αντιμετώπισης καταστροφών των Ταλιμπάν.

Φωτογραφίες που έχουν αναρτηθεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δείχνουν κατεστραμμένα σπίτια στους δρόμους ενός χωριού. Τοπικές πηγές από την επαρχία Πακτίκα ανέφεραν ότι λόγω του σεισμού σημειώθηκε κατολίσθηση.

Το Αφγανιστάν πλήττεται συχνά από σεισμούς, κυρίως στον ορεινό όγκο του Χιντού Κους που βρίσκεται πάνω στο σημείο που ενώνονται δύο τεκτονικές πλάκες, η ευρασιατική και η ινδική.

Δείτε βίντεο

Φωτογραφίες που έχουν αναρτηθεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δείχνουν κατεστραμμένα σπίτια στους δρόμους ενός χωριού. Τοπικές πηγές από την επαρχία Πακτίκα ανέφεραν ότι λόγω του σεισμού σημειώθηκε κατολίσθηση.

Το Αφγανιστάν πλήττεται συχνά από σεισμούς, κυρίως στον ορεινό όγκο του Χιντού Κους που βρίσκεται πάνω στο σημείο που ενώνονται δύο τεκτονικές πλάκες, η ευρασιατική και η ινδική.                                                   protothema.gr+*

Διαβάστε Περισσότερα...

NASA για ηφαίστειο Τόνγκα: Η έκρηξη ήταν 500 φορές πιο ισχυρή από την ατομική βόμβα στη Χιροσίμα

 

Ο καπνός δε, έφτασε στο ύψος-ρεκόρ των 55 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Τόνγκα στον Ειρηνικό ήταν τόσο ισχυρή, που ο καπνός της έφτασε στο ύψος-ρεκόρ των 55 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης, στα σύνορα της στρατόσφαιρας με το υψηλότερο στρώμα της ατμόσφαιρας, τη μεσόσφαιρα, όπως δείχνουν νέα δεδομένα από δορυφόρους.

Με δεδομένο ότι το σύνορο της ατμόσφαιρας με το διάστημα - η λεγόμενη γραμμή Κάρμαν - βρίσκεται περίπου στα 100 χιλιόμετρα υψόμετρο, το νέφος της έκρηξης έφτασε τουλάχιστον στη μισή απόσταση από το διάστημα, κάτι που δεν έχει ποτέ διαπιστωθεί στο παρελθόν.

 

Για «ανήκουστο υψόμετρο» έκαναν λόγο οι Βρετανοί επιστήμονες που μελέτησαν τα στοιχεία, σύμφωνα με το BBC. Η πιο ισχυρή έκρηξη ηφαιστείου στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα είχε συμβεί στο Πινατούμπο των Φιλιππίνων το 1991 και τότε η στήλη καπνού εκτιμάται ότι δεν είχε ξεπεράσει το ύψος των 40 χιλιομέτρων, αν και οι σημερινοί πιο ακριβείς δορυφόροι ίσως είχαν δώσει μεγαλύτερο ύψος για εκείνη την έκρηξη.

 

 

Η εκτίμηση του ύψους της στήλης καπνού από την έκρηξη της Τόνγκα βασίστηκε σε δεδομένα από τρεις μετεωρολογικούς δορυφόρους, έναν ιαπωνικό, έναν νοτιοκορεατικό και έναν αμερικανικό. Μόνο ένα μικρό μέρος του νέφους της έκρηξης, κυρίως υδρατμοί παρά στάχτη, έφτασε έως τα 55 χιλιόμετρα πάνω από τη Γη. Το κύριο μέρος της στήλης έφτασε έως τα 35 χλμ.

 

Επιστήμονες της Αμερικανικής Διαστημικής Υπηρεσίας (NASA) υπολόγισαν ότι η έκρηξη της Τόνγκα απελευθέρωσε εκρηκτική ισχύ ισοδύναμη με 10 μεγατόνους ΤΝΤ, κάτι που σημαίνει ότι ήταν 500 φορές πιο ισχυρή από την ατομική βόμβα στη Χιροσίμα. Οι γεωεπιστήμονες κατατάσσουν την έκρηξη του ηφαιστείου της Τόνγκα στην κλίμακα 5 του δείκτη ηφαιστειακής εκρηκτικότητας (VEI). Πρόκειται για την ισχυρότερη έκρηξη μετά από εκείνη του Πινατούμπο, που είχε καταταχθεί στην κλίμακα 6 (η κλίμακα VEI φτάνει έως το 8 και, συγκριτικά η Μινωική έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας έχει ταξινομηθεί ως 7).

Η έκρηξη του Πινατούμπο είχε μειώσει κατά μισό βαθμό την μέση παγκόσμια θερμοκρασία για τα επόμενα δύο χρόνια, καθώς εκτίναξε 15 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του θείου στην ατμόσφαιρα, εμποδίζοντας την ηλιακή ακτινοβολία να φτάσει στη Γη. Από την άλλη, η έκρηξη του ηφαιστείου της Τόνγκα, σύμφωνα με τον δρα Ρίτσαρντ Μπετς, επικεφαλής του τμήματος κλιματικών επιπτώσεων στη Βρετανική Μετεωρολογική Υπηρεσία, δεν αναμένεται να έχει ανάλογη κλιματική επίπτωση. Όπως ανέφερε, «το Πινατούμπο είχε σημαντική επίπτωση, αλλά οι εκπομπές του ηφαιστείου Χούνγκα-Τόνγκα ήσαν τουλάχιστον 30 φορές μικρότερες, κάτω του μισού εκατομμυρίου τόνου διοξειδίου του θείου, συνεπώς δεν περιμένουμε να οδηγήσουν σε μείωση της θερμοκρασίας, παρά την τεράστια έκρηξη που προκλήθηκε».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Διαβάστε Περισσότερα...