ΚΟΝΤΟΓΙΩΡΓΗΣ - Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΦΥΣΕΩΣ ΜΕΤΑΞΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ

Α.Η φύση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και η ελληνική απογείωση.

1. Το ζή­τη­μα της ελ­λη­νι­κής α­πο­γεί­ω­σης που ολοκληρώνεται κα­τά τον 18ο και τον 19ο αιώ­να, γνω­στή ως "νε­ο­ελ­λη­νι­κός δια­φω­τι­σμός", ε­γεί­ρει έ­να μεί­ζον πρό­βλη­μα ταυ­τό­τη­τας. Ε­χει πράγ­μα­τι α­πο­τε­λέ­σει α­ντι­κεί­με­νο διε­ρεύ­νη­σης ως αυτο­τε­λές φαι­νό­με­νο, έ­χουν α­πο­δελ­τιω­θεί και α­να­δει­χτεί ο­ρι­σμέ­νες ση­μα­ντι­κές πτυ­χές του. Ε­χει τέ­λος α­ντι­με­τω­πι­σθεί, ως έ­να βαθ­μό, η σχέ­ση του με τις ευ­ρύ­τε­ρες ευ­ρω­πα­ϊ­κές ε­ξε­λί­ξεις και συ­γκε­κρι­μέ­να με τον ευ­ρω­πα­ϊ­κό διαφω­τι­σμό ε­νώ οι ει­δι­κοί έ­χουν κα­τα­λή­ξει στο συ­μπέ­ρα­σμα ό­τι η ελ­λη­νι­κή "εκδο­χή" του α­πο­τέ­λε­σε έ­να εί­δος ο­χή­μα­τος για τη με­τα­κέ­νω­ση της ευ­ρω­πα­ϊ­κής δυ­να­μι­κής στη ζω­τι­κή πε­ριο­χή του ελ­λη­νι­σμού, δη­λα­δή στη Βαλ­κα­νι­κή, τη Μικρα­σί­α και τις πα­ρευ­ξεί­νιες α­κτές.

Η προ­σέγ­γι­ση αυ­τή, ω­στό­σο, εμ­φα­νί­ζει την ελ­λη­νι­κή πε­ρί­πτω­ση πε­ρί­που ως δη­μιούρ­γη­μα εν κε­νώ, ως α­πόρ­ροια της στιγ­μής και κυ­ρί­ως ως α­πλό γέν­νη­μα και προ­έ­κτα­ση της ευ­ρω­πα­ϊ­κής δια­δι­κα­σί­ας. Α­που­σιά­ζει πλή­ρως η α­να­δρο­μι­κή αναφο­ρά δη­λα­δή η προ­βλη­μα­τι­κή για την προέλευση και την εξέλι­ξη των δύ­ο αυ­τών κό­σμων, του δυ­τικο­ευ­ρω­πα­ϊ­κού και του ελ­λη­νι­κού, και ο­πωσ­δή­πο­τε η επισήμαν­ση των ι­διαι­τερο­τή­των της ελ­λη­νι­κής κοι­νω­νί­ας. Συμ­βαί­νει μά­λι­στα οι δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις, ό­που κα­τα­γρά­φο­νται, της ελ­λη­νι­κής κοι­νω­νί­ας α­πό το ευ­ρω­πα­ϊ­κό "πρό­τυ­πο", να α­ξιο­λο­γού­νται ως συ­να­φές μειο­νέ­κτη­μα που κα­λεί­ται να ε­ξη­γή­σει αυ­τό καθ'ε­αυ­τό τις ό­ποιες α­πο­κλί­σεις του νε­ό­τε­ρου ελ­λη­νι­σμού α­πό την ευ­ρύ­τε­ρη ευ­ρω­πα­ϊ­κή δυ­να­μι­κή. Δια­πι­στώ­νε­ται, ε­πο­μέ­νως, ό­τι α­που­σιά­ζει το συ­στα­τι­κό ε­κεί­νο εγ­χεί­ρη­μα που θα α­πο­κω­δι­κο­ποιού­σε τη θε­με­λιώ­δη ι­διο­συ­στα­σί­α της νε­ο­ελ­λη­νι­κής απο­γεί­ω­σης και θα α­πο­κα­θι­στού­σε την αι­τιώ­δη συ­νά­φειά της με την εν γέ­νει εξέ­λι­ξη του κό­σμου και του ελ­λη­νι­σμού.
Στο πνεύ­μα αυ­τό θα ε­πι­χει­ρή­σω να κα­τα­δεί­ξω ό­τι υ­πάρ­χει α­διά­κο­πη συνέ­χεια και ε­νό­τη­τα του ελ­λη­νι­κού αν­θρω­πι­σμού α­πό τον 9ο βυ­ζα­ντι­νό αιώ­να μέ­χρι τη νέ­α του έ­ξαρ­ση, την α­πο­γεί­ω­ση του 18ου και 19ου αιώ­να. Μια ε­νό­τη­τα, με σο­βα­ρές χω­ρίς άλ­λο με­τα­πτώ­σεις και με­ταλ­λα­γές στο χω­ρο­χρό­νο, που ε­ξη­γείται, ό­χι α­πό φυ­λε­τι­κούς, ε­θνι­κούς ή άλ­λους συ­να­φείς πο­λι­τι­σμι­κούς, ι­δε­ο­λογι­κούς και εν πολ­λοίς μη δό­κι­μους ε­πι­στη­μο­νι­κά λό­γους αλ­λά, α­πό το γε­γονός της α­διά­κο­πης συ­νέ­χειας του συ­νο­λι­κού συ­στή­μα­τος μέ­σα στο ο­ποί­ο κα­ταγρά­φε­ται ο ιστο­ρι­κός βί­ος του ί­διου του ελ­λη­νι­σμού.Το επιχείρημα της συ­νέ­χειας ε­δρά­ζεται στο α­διαμ­φι­σβή­τη­το γε­γο­νός ό­τι, για λό­γους που θα ε­πι­κα­λε­σθού­με στη συνέ­χεια, ο ελ­λη­νι­σμός δεν υ­πέ­στη, πα­ρά το πλήγ­μα της α­πώ­λειας του κε­ντρι­κού πο­λι­τεια­κού του ο­χή­μα­τος σε μια κρί­σι­μη κα­μπή της πα­γκό­σμιας ι­στο­ρί­ας, κα­τα­λυ­τι­κές αλ­λοιώ­σεις στα θε­μέ­λειά του, ώ­στε να δια­τα­ρα­χθούν και­ρί­ως οι πραγ­μα­τι­κές συν­θή­κες της ε­ξέ­λι­ξής του. Πα­ρέ­μει­νε μέ­χρι το τέ­λος - έ­ως τον 19ο αιώ­να - μια κοι­νω­νί­α ορ­γα­νι­κά προσ­δε­δε­μέ­νη στο ι­στο­ρι­κό της κο­σμο­σύστη­μα με αιχ­μή του δό­ρα­τος την οι­κου­με­νι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, το σύ­στη­μα της πό­λης (-κρά­τους)1 και μια ου­σιω­δώς χρη­μα­τι­στι­κή οι­κο­νο­μί­α.

Στο μέ­τρο συ­νε­πώς που ο ελ­λη­νι­σμός δε δι­ήλ­θε α­πό το κα­τα­λυ­τι­κό κοι­νω­νι­κά και ό­λως α­ντι­πνευ­μα­τι­κό κα­τώ­φλι της ι­διω­τι­κής φε­ου­δαρ­χί­ας2, ό­πως η “ελληνορωμαϊκή” περιοχή Ευ­ρω­πα­ϊ­κής ηπείρου, και ο α­να­το­λι­κού τύ­που οθω­μα­νι­κός δε­σπο­τι­σμός, δη­λαδή η κρα­τι­κή φε­ου­δαρ­χί­α, δεν έ­πλη­ξε τη θε­με­λιώ­δη ι­διο­συ­στα­σί­α του, ό­πως έγι­νε με τους Α­ρα­βες, μπο­ρού­με εξ'αρ­χής να δια­τυ­πώ­σου­με το ε­πι­χεί­ρη­μα ό­τι η νε­ο­ελ­λη­νι­κή α­πο­γεί­ω­ση δε συ­νι­στά "δια­φω­τι­σμό" κα­τά τη δυ­τι­κο­ευ­ρω­πα­ϊ­κή έννοια αλ­λά μια νέ­α έ­ξαρ­ση του ελ­λη­νι­κού αν­θρω­πι­σμού ο ο­ποί­ος άλ­λω­στε ως πνευ­μα­τι­κή ά­σκη­ση δεν ε­ξέ­λει­πε ού­τε κα­τά την πρώ­τη με­τα­βυ­ζα­ντι­νή πε­ρί­ο­δο. Με άλ­λα λό­για, ο ελ­λη­νι­σμός θα δια­τη­ρή­σει και κα­τά τους νε­ό­τερους χρό­νους την αν­θρω­πο­κε­ντρι­κή του υ­φή καθ'ό­σον ως προς τα ου­σιώ­δη δε θα ε­ξέλ­θει ου­δε­μί­α στιγ­μή α­πό το πε­ρι­βάλ­λον του κο­σμο­συ­στή­μα­τος που δη­μιούρ­γη­σε και με­τα­κέ­νω­σε στη συ­νέ­χεια στην ε­πο­χή μας. Α­ντι­θέ­τως, η ευ­ρω­πα­ϊκή α­να­γέν­νη­ση α­πο­τε­λεί μέ­ρος μιας ευ­ρύ­τε­ρης δια­δι­κα­σί­ας που ε­πι­διώ­κει την α­πο­τί­να­ξη του δε­σπο­τι­κού κο­σμο­συ­στή­μα­τος και την έ­ντα­ξη των κοι­νωνιών της γη­ραιάς η­πεί­ρου σε έ­να αν­θρω­πο­κε­ντρι­κό πε­ρι­βάλ­λον που έ­ως τό­τε αντι­προ­σώ­πευε α­πο­κλει­στι­κά το ελ­λη­νι­κό κο­σμο­σύ­στη­μα. Α­κρι­βώς αυ­τή η διαδι­κα­σί­α γέν­νη­σε τον ευ­ρω­πα­ϊ­κό δια­φω­τι­σμό ο ο­ποί­ος σε τε­λι­κή α­νά­λυ­ση δεν εκ­φρά­ζει πα­ρά την πνευ­μα­τι­κή α­γω­νί­α και πράγ­μα­τι τη στα­δια­κή συ­ντέ­λεια της συ­νά­ντη­σης των δυ­νά­με­ων της αν­θρω­πο­κε­ντρι­κής Ευ­ρώ­πης με τον ελ­λη­νικό αν­θρω­πι­σμό. Ω­στε η ελ­λη­νι­κή πε­ριο­χή κι­νεί­ται σα­φώς σε έ­να δια­με­τρι­κά δια­φο­ρε­τι­κό κοι­νω­νι­κο-πο­λι­τι­κό και πνευ­μα­τι­κό πε­ρι­βάλ­λον το ο­ποί­ο μετά το αρ­χι­κό πλήγ­μα του ο­θω­μα­νι­κού δε­σπο­τι­σμού θα ε­πα­νε­νερ­γο­ποι­ή­σει τις δυ­νά­μεις του. Το δια­φο­ρε­τι­κό, σε σύ­γκρι­ση με την πε­ρί­πτω­ση του ρω­μα­ϊ­κού δε­σπο­τι­σμού, έ­γκει­ται στο ό­τι τη φο­ρά αυ­τή ο ελ­λη­νι­σμός θα κλη­θεί να συ­νεκτι­μή­σει τη νέ­α διά­στα­ση της ε­ξέ­λι­ξης στο πλαί­σιο του αν­θρω­πο­κε­ντρι­κού κο­σμο­συ­στή­μα­τος. Και συ­γκε­κρι­μέ­να τη δια­γρα­φό­με­νη με­τά­βα­ση α­πό τη μι­κρά στη με­γά­λη κλί­μα­κα του εν γέ­νει ε­πι­κοι­νω­νια­κού συ­στή­μα­τος3 με την ο­ποί­α θα συ­νευ­ρε­θεί α­να­γκα­στι­κά, ι­δί­ως με­τά τον 17ο αιώ­να στο πλαίσιο της δυναμικής που θα κινητοποιήσει ευ­ρύ­τα­τες πε­ριο­χές της Ευ­ρω­πα­ϊ­κής η­πεί­ρου.

Συνεχίστε ΕΔΩ