Αναλυτικά τι είπαν στην Θεσσαλονίκη οι Μιχάλης Λεφαντζής και Antonio Corso για τη μορφή του μακεδόνα βασιλιά, το δέντρο και το φίδι
Αμείωτο κρατάει το ενδιαφέρον η Αμφίπολη με τις συνεχείς αποκαλύψεις και νέων στοιχείων. Από την περασμένη Παρασκευή όπου στην διάρκεια του συνεδρίου του Αρχαιολογικού Έργου Μακεδονίας Θράκης, αποκαλύφθηκε από την ανασκαφική ομάδα τμήμα ζωφόρου με τη μορφή του Μεγάλη Αλεξάνδρου, «φούντωσαν» και πάλι στα σενάρια για το κατά πόσο στην Αμφίπολη βρίσκεται ο τάφος του μεγάλου στρατηλάτη. Ωστόσο, πέραν από αυτό το ζήτημα που αποτελεί το «άγιο δισκοπότηρο» της ελληνικής αρχαιολογίας, έρχεται και πάλι το μνημείο στον λόφο Καστά με το πλέον εντυπωσιακό τρόπο να τραβήξει την προσοχή μας και να «μαγεύσει» για ακόμη μια φορά με το μεγαλείο και την δόξα που μπόρεσε να ενσωματώσει ο εξαιρετικός αρχιτέκτονας Δεινοκράτης σε αυτό.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της τελευταίας αποκάλυψης είναι η ύπαρξη ενός τμήματος από τη ζωφόρο που περιέτρεχε το βάθρο του αγάλματος του λέοντα, ο οποίος στέκονταν με περηφάνια επάνω από μια παράσταση νεκρικής πομπής, που όπως όλα δείχνουν, ήταν του Ηφαιστίωνα και στην οποία ηγείτο ο βασιλιάς Αλέξανδρος.
Το τμήμα της ζωφόρου και η στήλη
Παρουσιάζοντας τα νέα ευρήματα ο αρχιτέκτονας της ανασκαφής Μιχάλης Λεφαντζής ανέφερε σχετικά με τα τεχνικά χαρακτηριστικά του μαρμάρινου τμήματος της ζωφόρου ότι «Βρέθηκαν δύο μαρμάρινα μέλη, το ένα είναι τμήμα ζωφόρου με πλευρικούς συνδέσμους για την σύνδεση με τα υπόλοιπα τεμάχια της παράστασης και σύνδεσμο πιόσχημο για τη σύνδεση με το αντίθημα, δηλαδή το πίσω μέρος και βέβαια ενώ το σωζόμενο τμήμα του έχει ύψος 1,60 μ.» για να προσθέσει λίγο παρακάτω ότι «Τέτοια τμήματα ζωφόρου συναντάμε μόνο σε βάθρα και όχι σε κτήρια. Είναι πολύ υψηλό για να υποθέσουμε ότι μπορεί να είναι από ναό. Στην παράσταση έχουμε ένα πολεμιστή με μακεδονικό κράνος, ένα άλογο, ένα δέντρο και ένα φίδι που εφάπτεται ελαφρώς στην απόληξη του κράνους του. Προφανώς ανήκει σε μια νεκρική πομπή που απαρτίζεται από πεζέταιρους. Έχουμε και ένα μάρμαρο που βρέθηκε στα μάρμαρα του λέοντα και είναι από τη ζωφόρο και αποτυπώνει ένα πόδι αλόγου, άρα υπήρχε και πομπή αλόγων.
Υπάρχει και η στήλη με το δέντρο και το φίδι, σωζόμενου ύψους 2,70 μέτρα. Αυτά τα κομμάτια βρέθηκαν 100 μέτρα περίπου δυτικά το λόφου» και ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο είναι η αναφορά του για το ποια ήταν η αρχική θέση της μαρμάρινης στήλης με το δέντρο και το φίδι: «Επίσης έχοντας ανατάξει από τα κομμάτια των τοίχων σφράγισης ολόκληρο το δάπεδο του ταφικού θαλάμου, υπάρχει μια θέση υποδοχής εμβόλου στο βόρειο τμήμα του θαλάμου κεντραρισμένο επάνω στον κιβωτιόσχημο. Ο κιβωτιόσχημος στην αρχαιότητα δεν ήταν εμφανής, ήταν σκεπασμένος εξ’ ολοκλήρου από τους πωρόλιθους, οι οποίοι ήταν διαφορετικοί από αυτούς που είναι κατασκευασμένο όλο το μνημείο». Αυτό σημαίνει ότι όποιος είχε το δικαίωμα να φτάσει μέχρι το τρίτο, το νεκρικό θάλαμο το μόνο που έβλεπε ήταν ένα λευκό πάτωμα με τη στήλη με το δέντρο και το φίδι!!!
Ο Αλέξανδρος, το φίδι και το δέντρο
Σχολιάζονταν τα δύο μαρμάρινα μέλη, το τμήμα της ζωφόρου και την ανάγλυφη στήλη με το δέντρο και το φίδι ο αρχαιολόγος Antonio Corso σχολίασε ότι «Το κατώτερο τμήμα του βάθρου του λέοντα το διέτρεχε μια ζωφόρος από την οποία σώζονται δύο τμήματα. Στο μεγαλύτερο από αυτά διακρίνεται μακεδόνας πολεμιστής με περικνημίδες, που φέρει μακεδονικό ασπίδα και κράνος. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου του παρομοιάζουν με το πορτραίτο του Αλέξανδρου Γ’ και ειδικά το πορτρέτου του Dressel».
«Στο φόντο διακρίνεται μια συκιά με ένα φίδι τυλιγμένο γύρω από αυτήν, ενώ το κεφάλι του φιδιού εφάπτεται στο κράνος του πολεμιστή. Η συκιά είναι το ιερό δέντρο της Δήμητρας και πιστεύεται ότι πρωτοεμφανίζεται στην Ελευσίνα. Έτσι το φίδι μπορεί να είναι ο Δίας, σύμφωνα με τα ορφικά όπου πήρε την μορφή αυτή για να έρθει σε ερωτική επαφή με την Περσεφόνη, απ’ όπου γεννήθηκε ο Διόνυσος Ζαγρέας. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία το κεφάλι εφάπτεται με το κεφάλι του Αλεξάνδρου γιατί αυτός όπως και ο Διόνυσος ήταν γιός του Δία. Εναλλακτικά το φίδι θα μπορούσε να ήταν ο Λάδων που βρίσκεται τυλιγμένο στο δέντρο στον κήπο των Εσπερίδων. Κατά μια άλλη εκδοχή η παρουσία του θα μπορούσε να ερμηνευτεί από μια άλλη παράδοση που θέλει το φίδι και το δέντρο να βρισκόταν κοντά στο ποταμό Στρυμών και ίσως να θέλει να υπογραμμίσει ότι ο πολεμιστής που είναι κοντά, δηλαδή ο Αλέξανδρος είναι ο νέος Ηρακλής. Το δέντρο αυτό το βλέπουμε επίσης στη ζωφόρο από το βασιλικό τάφο στις Αιγές καθώς και στο ψηφιδωτό από τη μάχη της Ισσούς στην Πομπηία. Χάρις αυτά τα παραδείγματα συνδέεται το δέντρο με έργα τέχνης που συνδέονται με την βασιλική εξουσία της εποχής του Αλεξάνδρου. Αν το δέντρο ήταν μεταγενέστερο θα ήταν πιο νατουραλιστικό».
Τα χαρακτηριστικά του πολεμιστή
«Ο πολεμιστής κρατάει ασπίδα και κράνος που δεν είναι κατάλληλα για το μέγεθός του, αλλά είναι μεγαλύτερα: ίσως αυτός φέρει τα όπλα του πολεμιστή που τιμάται στην ζωφόρο. Το μυθικό αρχέτυπο αυτής της αναπαράστασης – ενός ήρωα δηλαδή που φέρει τα όπλα ενός άλλου ήρωα – βρίσκει τις ρίζες του στον Όμηρο, όπου ο Πάτροκλος πηγαίνει στη μάχη φορώντας τα όπλα του Αχιλλέα (Όμηρος, Ιλιάδα 11. 798-803 και 16). Επιπλέον, το επεισόδιο της διαφοράς μεταξύ του Οδυσσέα και του Αίαντα για τα όπλα του Αχιλλέα μας προσφέρει την αρχετυπική ιδέα ότι, φέροντας τα όπλα του ενός λατρεμένου ήρωα ήταν σημάδι μεγάλης Διάκρισης και ασυνήθιστης Τιμής. Από τις πρόσφατες επιγραφικές μαρτυρίες αποκαλύπτεται ότι ο τύμβος Καστά ήταν, μεταξύ άλλων, και ηρώο του Ηφαιστίωνα. Δεδομένου ότι ο πολεμιστής της ζωφόρου είναι πολύ πιθανό να είναι ο Αλέξανδρος, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κατά πάσα πιθανότητα αυτός φέρει τα όπλα του αγαπημένου συντρόφου του Ηφαιστίωνα μετά το θάνατό του.
Ο πολεμιστής αναπαρίσταται μπροστά από ένα άλογο το οποίο είναι και αυτό σε προφίλ και των οποίου η κεφαλή μπορεί να χρονολογηθεί: η ανατομία της κεφαλής του αλόγου μαζί με την χαίτη μπορεί να συγκριθεί με παραστάσεις αλόγων στο υστεροκλασικό Αρτεμίσιο της Εφέσου.
Η αιχμή μιας σάρισας εμφανίζεται μπροστά από την ασπίδα και ανήκει στον επόμενο πολεμιστή μάλλον πεζεταίρο της νεκρικής πομπής.
Ένα δεύτερο κομμάτι της ζωφόρου στο οποίο σώζεται μόνο το κατώτερο τμήμα αναπαριστά τα πίσω πόδια ενός αλόγου σε κίνηση. Το άλογο μάλλον ανήκει και αυτό στην νεκρική πομπή».
Ο Ηφαιστίωνας στο Λούβρο και τη Θεσσαλονίκη
«Στο Λούβρο βρίσκουμε το κεφάλι ενός νεαρού άνδρα σε Θάσιο μάρμαρο, το οποίο όπως φαίνεται ανήκει σε πρόστυπο ανάγλυφο, έχει παρόμοια χαρακτηριστικά, τεχνοτροπία και μέγεθος με τα κομμάτια που προαναφέρθηκαν. Η προέλευσή του είναι η Αμφίπολη τo 19ου αιώνα, αλλά δυστυχώς το ακριβές σημείο εύρεσής του είναι άγνωστο. Το τμήμα αυτό ενδέχεται να συνανήκει στην ίδια ζωφόρο.
Η σκηνή που σώζεται στο πρώτο κομμάτι ενδέχεται να ήταν το πιο σημαντικό μέρος της ζωφόρου, έτσι μπορεί να τοποθετηθεί στο μέσο της μετωπικής πλευράς του βάθρου του λέοντος. Κι αυτό γιατί αποτελεί πηγή έμπνευσης για ένα μια μαρμάρινη αναθηματική στήλη από το δεύτερο μισό του 3ου αι. π.Χ., στην οποία αναπαρίσταται υψηλόβαθμος μακεδόνας αξιωματικός, που κρατά στο δεξί του χέρι μια φιάλη πλησίον ενός βωμού. Από την αριστερή του πλευρά εμφανίζεται ένας πολεμιστής μικρότερου μεγέθους, με στρογγυλή ασπίδα και κράνος, όμοιος με τον πολεμιστή της ζωφόρου μας. Στο πλάι του πολεμιστή, εμφανίζεται άλογο σε προφίλ στον ίδιο τύπο με αυτόν της ζωφόρου. Η αναφορά της στήλης αυτής στην ζωφόρο είναι σαφής και θα μπορούσε να είναι τοποθετημένη κατά μήκος του παρόδιου νεκροταφείου της Αμφίπολης προς τον τύμβο Καστά.
Είναι επίσης πιθανό, όπως ο αφηρωισμένος μακεδόνας στης στήλης αυτής κρατά φιάλη αναμένοντας σπονδή και προφανώς θα ήταν και στο τμήμα της ζωφόρου που λείπει μπροστά από τον στρατιώτη, έτσι και σε μια άλλη ενεπίγραφη στήλη του 4ου αι. παρουσιάζονται ομοιότητες οι οποίες μας βοηθούν σε μια περαιτέρω ερμηνεία. Το αναθηματικό ανάγλυφο με αριθμό 1084 που σώζεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης, είναι αφιερωμένο στον Ηφαιστίωνα ως ήρωα. Η στήλη αυτή παρουσιάζει επίσης ένα αφηρωισμένο νεαρό άνδρα να στέκεται κρατώντας φιάλη, με ένα άλογο στο φόντο. Βάσει μελετών αλλά και της επιγραφής, ο άνδρας ταυτίζεται με τον Ηφαιστίωνα λόγω της μεγάλης ομοιότητας του κεφαλιού του με το χάλκινο κεφάλι του Ηφαιστίωνα το οποίο βρίσκεται σήμερα στη Μαδρίτη, με αρχική προέλευση από την Ρώμη. Στην στήλη της Θεσσαλονίκης, μια ηλικιωμένη γυναίκα, ντυμένη με χιτώνα και μανδύα σπένδει στην φιάλη του ήρωα από μια οινοχόη. Φέρει επίσης ένα βάζο για θυμίαμα, αποκαλύπτοντας έτσι τον σημαντικό της ρόλο στη λατρεία του ήρωα. Πιθανότατα είχε υψηλό ιερατικό ρόλο στο Ηρώο του Ηφαιστίωνα και θα μπορούσε να ταυτιστεί με την Ολυμπιάδα.
Το πρόσωπο του νεαρού άνδρα στο θραύσμα από το Λούβρο είναι παρόμοιο με το του Ηφαιστίωνα στην στήλη της Θεσσαλονίκης και έτσι θα μπορούσε να ταυτιστεί με τον αφηρωισμένο νεκρό μπροστά από τον στρατιώτη στη ζωφόρο του βάθρου του λέοντος στον τύμβο Καστά, αναπαριστώντας τον ίδιο τον Ηφαιστίωνα.
Οι σκέψεις αυτές οδηγούν στην πιθανότητα ο Ηφαιστίων και η ηλικιωμένη γυναίκα που σπένδει σε αυτόν στην στήλη της Θεσσαλονίκης, να μιμείται μια προγενέστερη σκηνή, αυτήν της ανάγλυφης ζωφόρου στον Καστά και ότι το κεφάλι του Ηφαιστίωνα που σώζεται μέχρι σήμερα στο Λούβρο, να ανήκει στην ζωφόρο του βάθρου του Λέοντος»
Τι συμβολίζει η στήλη
«Τέλος, η στήλη με το φίδι γύρω από έναν παχύ κορμό δέντρου πιθανότατα βρισκόταν στο εσωτερικό του τύμβου, επειδή οι επιφάνειές της είναι καλά διατηρημένες και δεν αποκαλύπτουν μια παρατεταμένη έκθεση στις καιρικές συνθήκες. Η ταύτιση της θέσης της στον χώρο 4 και η προφανής σύνδεσή της με την συκιά και το φίδι που αναπαρίστανται στην ζωφόρο, όπου η νεκρική πομπή περνά μπροστά από αυτήν, μας οδηγεί σε μια σειρά πιθανών ερμηνειών, δεδομένου ότι το κομμάτι της ζωφόρου και η στήλη βρέθηκαν μαζί. Το σίγουρο είναι ότι εντάσσονται στην πρακτική μιας χθόνιας λατρείας, συνδέοντας τον κόσμο των νεκρών με τον κόσμο των ζωντανών, ως εικονογραφικό μοτίβο και σύμβολο μιας ευτυχισμένης μετά θάνατον ζωής, βάσει της ορφικής αντίληψης περί μακαριότητας».
Θεόδωρος Αν. Σπανέλης
xronometro.com
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου