ΠΟΣΟ ΟΜΟΡΦΗ ΗΤΑΝ Η ΩΡΑΙΑ ΕΛΕΝΗ;

  Του συγγραφέα Κωνσταντίνου Σπίνου

Η Ωραία Ελένη, δημιούργημα του Ομήρου, ήταν ένα φωτεινό, πανέμορφο πρόσωπο της Ελληνικής παραδόσεως. Ήταν η ομορφότερη γυναίκα της Ελληνικής αρχαιότητας. Το όνομά της δηλώνει κάτι που λάμπει και ίσως να προέρχεται και από τη λέξη Σελήνη, Σέλας, κ.ά..

Η Ελένη, έργο της Έβ. ντε Μοργκαν, 1898.

Η εξωπραγματική ομορφιά της ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα και έφτασε στα πέρατα του κόσμου. Προσφάτως η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως ένα αρχαιολογικό θησαυρό, στην Πομπηία, που θάφτηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Μια αίθουσα ενός αρχοντικού με τοιχογραφίες εμπνευσμένες από τον Τρωικό Πόλεμο, οι οποίες δείχνουν την Ωραία Ελένη και τον Πάρη, όπως και την Κασσάνδρα με τον Απόλλωνα.

Η Ελένη συλλαμβάνεται από τον Μενέλαο. Ο Αίας ο Μικρός σέρνει την Κασσάνδρα μακριά από το Παλλάδιο μπροστά στον Πρίαμο. Από Τοιχογραφία στην Πομπηία.

Δυστυχώς όμως, η εκρηκτική ομορφιά της αποτέλεσε το μήλο της καταστροφικής σύγκρουσης μεταξύ Αχαιών και Τρώων (με την συμμετοχή ακόμα και θεών), και έγινε αφορμή να αφήσουν την τελευταία τους πνοή στα πεδία των μαχών χιλιάδες παλικάρια και να ξεκληριστούν ολόκληρες οικογένειες.

Πόσο όμορφη όμως ήταν στην πραγματικότητα;

Μια παράδοση θέλει τον σύζυγό της Μενέλαο να έχει την πρόθεση να την σκοτώσει μετά την πτώση της Τροίας. Κάμφθηκε όμως μπροστά στη θέα του μισόγυμνου κορμιού της. Όταν οι άλλοι Έλληνες θέλησαν να την λιθοβολήσουν, τα χέρια τους παρέλυσαν μπροστά στην θεϊκή ομορφιά του προσώπου και του κορμιού της.

Η απαγωγή της νεαρής Ελένης από τον Θησέα. Λεπτομέρεια από αττικό ερυθρόμορφο αμφορέα, του 6ου αι. π.Χ. – Ευρίσκεται στο Staatliche Antikensammlungen Μοναχου Βαυαριας.

Πόσοι άνδρες διεκδίκησαν το χέρι της πιο όμορφης Ελληνίδας της εποχής;

Ήταν άραγε τόσο όμορφη η Διογέννητη Ελένη, ώστε καμμία γυναίκα δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί το αξεπέραστο πρότυπο της ομορφιάς της;

Τόσο όμορφη ώστε θα μπορούσε να ξεσπάσει σύγκρουση ανάμεσα στους βασιλείς;

Η Ελένη, έργο του Αντ. Κανοβα.

Πως ήταν η εμφάνισή της;

Τι ήταν αυτό που την έκανε την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου;

Ήταν ψιλή, ήταν λιγνή, ήταν καμαροφρύδα; Είχε ψιλό λαιμό, είχε ωραίες κνήμες, τί μέση; Τα στήθη της; Ήταν πλούσιο το στήθος της;

Ο νομπελίστας ποιητής μας, Γ. Σεφέρης, θα γράψει στην δική του «ΕΛΕΝΗ»

«Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά,

κι αυτό το ανάστημα ίσκιοι και χαμόγελα

παντού στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα·

 ζωντανό δέρμα, και τα μάτια με τα μεγάλα βλέφαρα,

ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα».

Ο Όμηρος στο σημείο αυτό δεν ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστικός και δεν έχει να μας πει πολλά. Δεν θέλει να «φυλακίσει» στα στενά όρια της δικής του περιγραφής μια μορφή που η ομορφιά της δεν γνωρίζει όρια. Την άφησε την Ελένη να την πλάσει ο καθ’ ένας μας όπως θέλει και όπου μπορεί και φτάνει με την φαντασία του.

Για την εξωπραγματική αυτή θεϊκή ομορφιά αφιερώνει μόνο τέσσερα επίθετα, ήτοι, καλλίκομον καλλιπάρηον, λευκώλενον, τανύπεπλον. Με αυτά τα επίθετα μας περιγράφει την ομορφότερη γυναίκα της αρχαιότητας.

• Καλλίκομος: (ΙΛΙΑΔΑ Ι, 449, ΙΛΙΑΔΑ Ο 58) Σημαίνει αυτή που έχει ωραία κώμη, δηλαδή όμορφα περιποιημένα μαλλιά. Και φυσικά δεν μας διευκρινίζει αν ήταν ξανθιά όπως μας την παρουσιάζει το Χόλυγουντ στην ταινία «Helen of Troy». Οι γυναίκες της εποχής του Τρωικού Πολέμου χτένιζαν τα μαλλιά τους μπούκλες και πλοκάμους και τα στόλιζαν με πολύχρωμες κορδέλες ή χρυσούς δακτύλους.
• Καλλιπάρειος: Επίθετο που χρησιμοποιεί ο Όμηρος για να χαρακτηρίσει τις ωραίες γυναίκες. Σημαίνει η έχουσα ωραίες παρειές και κατ’ επέκταση ένα πολύ όμορφο και καλοσχηματισμένο πρόσωπο. Οι γυναίκες της Μυκηναϊκής εποχής τόνιζαν τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους χρησιμοποιώντας λευκή πούδρα, έβαφαν τα χείλια τους, τα μάγουλά τους και τους λοβούς των αυτιών κόκκινα. 
• Λευκωλενος: Η έχουσα λευκούς βραχίονες. Ο Όμηρος προσπαθεί να μας μεταφέρει την εικόνα της Ωραίας Ελένης ως μιας γυναίκας με πολύ όμορφο λευκό δέρμα ειδικά στα χέρια το οποίο υποδείκνυε την ευγενή της καταγωγή. Το επίθετο που χαρακτηρίζει την Περσεφόνη την Ανδρομάχη την Ήρα.
• Τανύπεπλος: Η ενδεδυμένη με μακρύ πέπλο. Ο Όμηρος το χρησιμοποιεί ως προσωνυμία γυναικών της υψηλής κοινωνίας. Η πανέμορφη Ελένη και σαν βασίλισσα που ήταν εκτός από τα άλλα σωματικά χαρακτηριστικά, ντυνόταν και πάρα πολύ πλούσια κομψά και όμορφα ρούχα. Στην Μυκηναϊκή εποχή η γυναικεία ενδυμασία αποτελείται από μία μακριά και πλούσια φούστα με φραμπαλάδες κι ένα κοντό περικόρμιο που άλλοτε άφηνε το στήθος ακάλυπτο ή καλυπτόταν με ένα διάφανο πουκάμισο. Η καθημερινή ενδυμασία αποτελείται από μακρύ χιτώνα με μακριά μανίκια από μάλλινο ύφασμα.

Φορούσαν κοσμήματα που φανέρωναν την κοινωνική τους θέση όπως περιδέραια, σκουλαρίκια κ.α.

Κοσμούσαν τα ενδύματά τους με εξαρτήματα όπως μικρούς δίσκους που πιθανά τους έραβαν στα ρούχα, περόνες και πόρπες που συγκρατούσαν τα φορέματά τους στο στήθος ή στους ώμους.

Επί πλέον ο Όμηρος μας δίνει την εξής (μοναδική) πληροφορία για την ομορφιά της. Είναι η στιγμή που η Ελένη πλησιάζει τους Γέροντες της Τροίας, οι οποίοι μένουν έκθαμβοι από την ομορφιά της χάρη της οποίας δικαιολογούν τα βάσανα που επιφέρει ένας πόλεμος. Και βάζει στο στόμα του Πριάμου, τα εξής λόγια: «Χαλάλι, τόσοι παιδεμοί για μια τέτοια γυναίκα, στους Τρώες και στους Αχαιούς με τις καλές κνημίδες. Με τις αθάνατες θεές φρικτά μοιάζει στην όψη».

οὐ νέμεσις Τρῶας καὶ ἐϋκνήμιδας Ἀχαιοὺς
τοιῇδ’ ἀμφὶ γυναικὶ πολὺν χρόνον ἄλγεα πάσχειν·
αἰνῶς ἀθανάτῃσι θεῇς εἰς ὦπα ἔοικεν·

(Ιλιάδα, Ραψωδία Γ΄ στίχος 156-158)

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ

Οι καλλιτέχνες της αρχαιότητας προσπάθησαν να αποτυπώσουν την Ωραία Ελένη στις δημιουργίες τους.

Σε ένα μελανόμορφος αμφορέας του 550 π.Χ. βλέπουμε στην μέση της παράστασης μια γυναικείας φιγούρα που ξεχωρίζει. Πρόκειται για την Ωραία Ελένη, ίσως κατά την στιγμή που ο Μενέλαος την αντικρίζει για πρώτη φορά μετά την άλωση της Τροίας. Ο άγνωστος καλλιτέχνης απεικονίζει την Ωραία Ελένη (λευκόλενο) με λευκό δέρμα να φοράει πολύ ωραίο μακρύ φόρεμα πλούσιο αρχοντικό (τανύπεπλος). Τα αυτιά της στολίζουν πολύ ωραία και ακριβά σκουλαρίκια. Τα μαλλιά της και το χρώμα τους είναι μελαχρινό.

Μελαχρινή απεικονίζεται και σε άλλα αγγεία όπως στον κρατήρα του 430 π.Χ. σε μια σκηνή, όπου βλέπουμε τον Θησέα να προσπαθεί να την απαγάγει.

Και σε ένα άλλο κρατήρα (αγγείο στο οποίο αναμιγνυόταν το νερό και το κρασί της ιδίας περιόδου βλέπουμε τον Μενέλαο να θαμπώνεται από την ομορφιά της.

Σε ένα αμφορέα του 410 π.Χ. ο καλλιτέχνης απεικονίζει τον θεό Έρωτα να πετά ανάμεσα στον Πάρη και την Ωραία Ελένη, η οποία είναι εξαιρετικά αρχοντικά ντυμένη με μαλλιά μελαχρινά.

Αιώνες μετά περίπου τον 5ο αιώνα μ.Χ. έχουμε αναφορές σε ένα κείμενο σχετικά για την εξωτερική εμφάνιση της Ελένης που γράφτηκε από τον Δάρη, ιερέα του Ηφαίστου στην Τροία, ο οποίος ήταν εκεί αυτοπροσώπως και είδε την ομορφιά της Ελένης ιδίοις όμμασι.

ΤΟ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΖΕΥΞΙΔΟΣ

Σπουδαίο είναι και το έργο του τεράστιου καλλιτέχνη της αρχαιότητας, του Ζεύξιδος. Ο ζωγραφικός πίνακας με τίτλο «Η Ελένη της Τροίας» βρισκόταν στον ναό της Ήρας Λακινίας στον Ακράγαντα. (ή σύμφωνα με άλλες παραδόσεις, στον Κρότωνα Καλαβρίας Μεγάλης Ελλάδος / Κατω Ιταλιας).

Για να κάνει αυτόν τον πίνακα ο Ζεύξις ζήτησε από την πόλη πολλές γυναίκες, και από αυτές διάλεξε πέντε τις πιο ωραίες, παίρνοντας ως πρότυπο ότι ωραιότερο είχε η κάθε μια. Το έργο αυτό θεωρούνταν ως ένα από τα ωραιότερα του Ζεύξιδος και μια από τις τελειότερες αναπαραστάσεις του γυναικείου σώματος, μια και χρησιμοποίησε το πιο όμορφο σημείο του σώματος της κάθε κοπέλλας για να ολοκληρώσει το έργο του.

Ο Ρωμαίος συγγραφέας και δάσκαλος της ρητορικής, Κλ. Αιλιανός, μας πληροφορεί ότι, πριν ο πίνακας αφιερωθεί στον ναό, ο Ζεύξις την εξέθεσε σε κοινή θέα έναντι αμοιβής, κερδίζοντας έτσι αρκετά χρήματα.

Στο κάτω μέρος του πίνακα είχε γράψει τον παραπάνω στίχο του Ομήρου που ανέφερε, ότι, δίκαια είχαν υποστεί οι Έλληνες και οι Τρώες επί τόσα δεινά για μια γυναίκα που έμοιαζε αληθινά στο πρόσωπο με τις αθάνατες θεές. Τον πίνακα αυτό μετέφερε ο βασιλιάς της Ηπείρου, Πύρρος, στην Αμβρακία και όταν η Αμβρακία έπεσε στους Ρωμαίους μεταφέρθηκε στην Ρώμη.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.3.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ομήρου «ΙΛΙΑΣ»
• Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια
• Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό ΗΛΙΟΥ
• Αλ. Ροζοκόκη, «Η Ελένη της Σπάρτης: η σπουδαιότητα της καταγωγής και η ανίχνευση της υπόστασής της» εκδ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ.
• Γ, Σεφέρης «ΕΛΕΝΗ».
• Ομιλία καθηγητού Δ. Λιαντίνη.

arxeion-politismou.gr