Ο Ιερός Παῖς των Φιλίππων ως ο Ορφικός Φάνης

  Μια μελέτη σταθμός στην κατανόηση της Ιστορίας της Μακεδονίας και με προεκτάσεις στην κατανόηση του Τύμβου Κάστα 

⸻

Ο Ιερός Παῖς των Φιλίππων ως ο Ορφικός Φάνης

1. Τα αρχαιολογικά δεδομένα

Όπως γνωρίζουμε στο κέντρο της αρχαίας πόλης των Φιλίππων, σε μακεδονικό τάφο ελληνιστικής εποχής, αποκαλύφθηκε από τον Λαζαριδη η ταφή ενός νεαρού παιδιού με ενδείξεις ιδιαίτερης λατρευτικής σημασίας. Ο τάφος περιείχε χρυσή επιγραφή με το όνομα ΕΥΗΦΕΝΗΣ ΕΞΗΚΕΣΤΟΥ, ενώ στον ίδιο χώρο εντοπίστηκαν μεταξυ άλλων τέσσερα χρυσά ελάσματα, εξαιρετικής τέχνης και συμβολισμού:

 1. Ένα έλασμα με τον φτερωτό Έρωτα.

 2. Ένα πυροστρόβιλο, σύμβολο περιστρεφόμενης ενέργειας και φωτός.

 3. Ένα φτερωτό αυγό που αποπνέει φλόγες ή ακτίνες, το οποίο παραπέμπει στο κοσμικό αυγό της ορφικής κοσμογονίας.

 4. Ένα έλασμα που απεικονίζει παιδί ισως να έχει στην αγκαλιά του ένα  ζωάκι και πιο πάνω διακρίνεται ένα σύμβολο που μοιάζει με  αυγό. Ενδεχομένως η σύνθεση να αποτελεί προσωπογραφία του ίδιου του νεκρού.

Η ποιότητα, θεματολογία και εικονογραφική συνέργεια των ελασμάτων, σε συνδυασμό με την επιγραφή, οδηγούν σε πιθανές ερμηνευτικές προσεγγίσεις που υπερβαίνουν τη συνηθισμένη ταφική πρακτική. Ερευνητές έχουν ήδη συσχετίσει το όνομα Εὐηφενης με την Καβείρια παράδοση, ενώ το σύνολο των παραστάσεων συγκλίνει σε μοτίβα γνωστά από τα Ορφικά κείμενα.

Ας τα δούμε με τη σειρά ...

⸻

2. Ερμηνευτικό σκεπτικό

Ο πυρήνας της παρούσας μάλλον μοναδικης ερμηνείας βασίζεται στην ορφική παράδοση περί του Φάνητος – του πρωτογενούς, φτερωτού Παῖδα, που γεννήθηκε από το Κοσμικό Αυγό και φώτισε το σύμπαν. Ο Φάνης περιγράφεται ως Έρως, Πρωτόγονος και Ερικεπαῖος, και συγκεντρώνει χαρακτηριστικά που αντανακλώνται σχεδόν πλήρως στις απεικονίσεις των ελασμάτων του τάφου.

 • Ο Έρως ως θεϊκό παιδί στον ρόλο του δημιουργού της ζωής.

Το πρώτο έλασμα είναι οβάλ και φέρει ανάγλυφη μορφή ενός γυμνού φτερωτού παιδιού, προφανώς του φτερωτού θεού Έρωτα. Ο μικρός αυτός θεός εικονίζεται με τα φτερά ανοιχτά, σε κίνηση, κρατώντας πιθανώς αντικείμενο λατρευτικής σημασίας. Η εξαιρετική τέχνη του ελάσματος αποκαλύπτει ότι δεν πρόκειται για απλή διακοσμητική σκηνή, αλλά για συμβολική απεικόνιση του κοσμογονικού Έρωτα – μίας θεότητας που στην ορφική θεολογία ταυτίζεται με τον πρωτογέννητο Φάνητα. Ο Έρωτας αυτός  είναι ο Ορφικός Πρωτόγονος, ο πρώτος που εμφανίζεται στο σύμπαν φέρνοντας τη ζωή και το φως. Σύμφωνα με τον Διόδωρο τον Σικελιώτη, οι ίδιοι οι αρχαίοι ταύτιζαν τον Διόνυσο-Ζαγρέα με τον Φάνητα, τον οποίο αποκαλούν «τον φωτεινό». Η φτερωτή μορφή στο έλασμα του Εὐηφενή αντανακλά ακριβώς αυτή την πρωταρχική θεϊκή δύναμη της ζωής, που στον ορφικό μύθο εμφανίζεται πρώτη από το Κοσμικό Αυγό για να θέσει σε κίνηση τη δημιουργία. Δεν αποκλείεται η παράσταση να εξεικονίζει τον ίδιο τον νεκρό παιδί ως έναν νέο Έρωτα/Φάνητα, δηλαδή ως μία ψυχή έτοιμη να αναγεννηθεί και να πετάξει προς το θείο. Η επιλογή της μορφής του Έρωτα ως κτερίσματος σε παιδική ταφή υπογραμμίζει την πίστη ότι ο μικρός μύστης θα οδηγηθεί και θα προστατευθεί στον κάτω κόσμο από την ίδια την θεϊκή αγάπη – κατά το πρότυπο του μύθου όπου ο Έρωτας οδηγεί την Ψυχή στην ανάβασή της από τον Άδη.

 • Ο πυροστρόβιλος ως συμβολισμός της θείας κινητήριας δύναμης και του φωτός.

Το δεύτερο έλασμα είναι ελλειψοειδές, με περίτεχνη σπειροειδή διακόσμηση στο κέντρο και κυματιστές μορφές περιμετρικά. Πρόκειται για παράσταση πυροστρόβιλου, ενός αρχαιότατου συμβόλου που μοιάζει με περιστρεφόμενη φωτιά ή ηλιακό δίσκο. Ο πυροστρόβιλος συνδέεται με την έννοια του θείου πυρός και θεωρείται σύμβολο του ήλιου. Στην ορφική κοσμογονία, το αρχέγονο Φως και Πυρ διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο: ο Φάνης (ή Πρωτόγονος) αναδύθηκε μέσα από το κοσμικό αυγό εκπέμποντας φως, διαλύοντας το αρχέγονο σκότος και δίνοντας μορφή στο σύμπαν. Το στροβιλιζόμενο αυτό μοτίβο στο έλασμα του τάφου πιθανώς συμβολίζει την έκρηξη της θείας δημιουργικής δύναμης – την πρώτη περιστροφική κίνηση του σύμπαντος, την κοσμική φωτιά που έφερε το φως της ζωής. Μέσα από τον πυροστρόβιλο εικονογραφείται δηλαδή η στιγμή που ο κόσμος τίθεται σε κίνηση: το χάος μεταστοιχειώνεται σε τάξη μέσω της περιστροφής, ενώ το φως (ήλιος) γεννιέται. Σε ένα ορφικό συμφραζόμενο, ο πυροστρόβιλος μπορεί να αναγνωστεί ως ο Ήλιος-Φάνης, καθώς ο Φάνης αναφέρεται ως φωτεινή θεότητα («Φάνης» από το φαίνω = φωτίζω) και κύριος του ουράνιου πυρός. Η παρουσία του συμβόλου στο ταφικό πλαίσιο δίπλα στον Έρωτα ενισχύει την ιδέα ότι το παιδί-νεκρός περιβάλλεται από τα στοιχεία της κοσμογονίας: όπως ο μύστης ταυτίζεται με τον πρώτο θεό, έτσι και ο μικρός Εὐηφενής φέρει μαζί του το αρχέγονο φως και πυρ στο ταξίδι του προς την αιωνιότητα.

 • Το κοσμικό αυγό με φτερά ως άμεση αναφορά στη γέννηση του Φάνη.

Το τρίτο χρυσό έλασμα έχει οβάλ σχήμα και απεικονίζει ένα αυγό στο κέντρο, πλαισιωμένο από δύο ανοιγμένα φτερά, ενώ από την κορυφή του αυγού εκπορεύονται ακτίνες ή φλόγες. Αυτή η παράσταση είναι ξεκάθαρη αναφορά στο Κοσμικό Αυγό της ορφικής θεογονίας. Σύμφωνα με τους ορφικούς μύθους, μέσα στο αυγό αυτό σχηματίστηκε ο Πρωτόγονος θεός, που ονομάστηκε Φάνης ή Ἐρικεπαῖος, και όταν το αυγό έσπασε, ο θεϊκός αυτός Παῖς προβλήθηκε στον κόσμο με φτερά στους ώμους του, εκπέμποντας φως. Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν τον Φάνητα ως θεόπτηνο ον – με ισχυρά φτερά –, γεννημένο από το αυγό του Χρόνου και της Ανάγκης. Στο έλασμα των Φιλίππων, το αυγό αυτό καθαυτό φέρει φτερά, σαν να πετά στον αιθέρα, συμβολίζοντας τον ουράνιο χαρακτήρα του. Οι φλόγες ή ακτίνες που εκπηγάζουν δηλώνουν τη γέννηση του φωτός τη στιγμή της κοσμογονίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι ορφικές πηγές συχνά τονίζουν πως ο Φάνης φώτισε σύμπαν κατά τη γέννησή του – «διὰ φῶτος ἔλαμψε» – και γι’ αυτό ονομάστηκε Φάνης (εκ της φανερώσεως/λάμψης). Η εικόνα του φτερωτού αυγού στον τάφο, λοιπόν, ταυτίζει το νεκρό παιδί με τον κοσμογονικό αυτό θεό: ο Εὐηφενής γίνεται ο νέος Φάνης, έτοιμος να βγει από το δικό του μυστικο συμβολικό “αυγό” προς ένα νέο επίπεδο ύπαρξης. Η συμβολική αυτή αποκάλυψη θα υπενθύμιζε στους μυημένους θεατές της ταφής ότι, όπως ο Φάνης γεννήθηκε από το κοσμικό αυγό, έτσι και η ψυχή του μύστη θα ξαναγεννηθεί σε μια ανώτερη ζωή μέσω των μυστηριακών δυνάμεων.

 • Η μορφή του παιδιού με παρουσία ζώου και αυγου ως τελετουργική ενσάρκωση του θεϊκού Παῖδα στον ίδιο τον νεκρό.

Το τέταρτο έλασμα, τετράγωνου σχήματος, φέρει την ανάγλυφη προτομή ενός παιδιού – προφανώς εικονιστική απόδοση του ίδιου του νεκρού αγοριού – πλαισιωμένου μάλλον από σύμβολα όπως ένα μικρό ζωάκι και ένα αυγό. Η παράσταση αυτή είναι ιδιαίτερα συγκινητική και αποκαλυπτική: παρουσιάζει τον Εὐηφενή όχι απλώς ως θνητό παιδί, αλλά ως ἱερό παῖδα ενταγμένο στη μυστηριακή συμβολική. Το μικρό ζώο που τον συνοδεύει – πιθανώς ένα κατοικίδιο ή ιερό ζώο – μπορεί να συμβολίζει την αγνότητα και την παιδική αθωότητα, στοιχεία που ήταν σημαντικά στη λατρεία των Μυστηρίων. Επιπλέον, το αυγό δίπλα του (είτε κρατείται, είτε απεικονίζεται ως σύμβολο) επαναλαμβάνει το μοτίβο της αναγέννησης: το παιδί κρατά το κλειδί της νέας ζωής του, το δικό του “κοσμικό αυγό” που θα του επιτρέψει να αναγεννηθεί όπως ο Φάνης. Αυτή η ταύτιση του παιδιού με τον Φάνητα είναι ο πυρήνας της ερμηνείας: ο νεαρός μύστης έχει μετατραπεί, μέσω του θανάτου και της μύησης, σε θεϊκό παιδί – εν προκειμένω, σε έναν μικρό Διόνυσο ή Φάνητα. Όπως σημειώνει σχετική μελέτη, «στους ορφικούς ύμνους ο πρωταγωνιστής είναι ο νεκρός, αλλά είναι τέτοιος ακριβώς επειδή είναι ζωντανός: ως αναγεννημένος, ως μύστης, ως παιδίον ἅγιον». Η εικόνα του παιδιού στο έλασμα, χαμογελαστή ή γαλήνια, αποπνέει αθανασία – ο μικρός Εὐηφενής εμφανίζεται ήδη ως ζωντανός μεταξύ των νεκρών, έτοιμος να συμμετάσχει στην αιώνια θεία οικογένεια. Δεν είναι τυχαίο που σε άλλες μυστηριακές λατρείες, όπως τα Καβείρια μυστήρια, οι μύστες χαρακτηρίζονταν ως “παιδιά των θεών” μετά την τελετή· εν προκειμένω, το νεκρό παιδί απεικονίζεται κυριολεκτικά ως θείος παῖς.

Ακαδημαικες εργασίες ήδη αποδίδουν  στον Ορφικό Φάνη το χαρακτηρισμό Ιερό Παῖδα και ερμηνεύουν το όνομα Ερικεπαῖος που αναφέρεται στα Ορφικά κείμενα ωχ χαρακτηρισμοσ Του Φανητος, ως προσδιορισμό μιας φωτεινής, δημιουργικής παιδικής μορφής που υπερβαίνει τα όρια φύλου, ηλικίας και φυσικότητας – ον που εμφανίζεται για να φέρει τη ζωή και το φως.

Στο πλαίσιο της ταφής του Εὐηφενή, ο νεκρός παις φαίνεται να μην αποτυπώνεται ως απλος θνητος, αλλά ως θεϊκός παῖς, φορέας μύησης και κοσμικού συμβολισμού. Το όνομά του, τα ελάσματα και η θέση της ταφής συνθέτουν ένα σύστημα που δύναται να ερμηνευθεί ως συμβολική ενσάρκωση του Ορφικού Φάνη στον θνητό κόσμο.

⸻

3. Συμπέρασμα: Είναι ο Εὐηφενής ο Ορφικός Φάνης;

Η ταύτιση δεν μπορεί να νοηθεί ιστορικά ή κυριολεκτικά – δηλαδή ότι ο νεκρός ήταν ο Φάνης. Ωστόσο, με όρους μυστηριακής αναπαράστασης και οντολογικής ταύτισης, όπως αυτές γίνονταν αντιληπτές στον Ορφισμό, η ερμηνεία είναι συνεκτική και ισχυρή.

Ο Εὐηφενής μπορεί να θεωρηθεί συμβολική εκδήλωση του Φάνητα στο επίπεδο του ανθρώπινου μικρόκοσμου: παιδί, μυούμενος, φορέας του Ωου, της φωτιάς και του φωτός, αναγεννώμενος με τον θάνατό του ως θεϊκός Παῖς. Ενδεχομένως, στο πλαίσιο των ορφικών και καβείριων πρακτικών, η ταφή του σχεδιάστηκε ως μύηση, με τον θάνατο να λειτουργεί ως τελετή μετάβασης.

Επομένως, ο ισχυρισμός ότι ο Ιερός Παῖς των Φιλίππων λειτουργεί ως Ορφικός Φάνης είναι εύλογος, συμβολικά ισχυρός και αρχαιολογικά τεκμηριώσιμος, ιδίως εφόσον γίνει αντιληπτός μέσα στο θρησκειολογικό και τελετουργικό πλαίσιο του Ορφισμού και των Μυστηρίων.

⸻

4. Πιθανές επιπτώσεις αν η ταύτιση ισχύει

Αν η ερμηνεία αυτή γίνει δεκτή ως αξιόπιστη, τότε:

 • Ο τάφος των Φιλίππων συνιστά μοναδική μαρτυρία οπτικής αναπαράστασης του ορφικού Φάνη σε ταφικό πλαίσιο.

 • Θα έχουμε σπάνια απόδειξη παιδικής μύησης στον Ορφισμό ή σε σχετική μυστηριακή παράδοση.

 • Θα ενισχυθεί η άποψη ότι στη Μακεδονία του 3ου–2ου αι. π.Χ. υπήρχε ενεργή οικείωση με ορφικά-διονυσιακά δόγματα, ενδεχομένως συνδυασμένα με Καβείρια στοιχεία.

 • Αναδεικνύεται η μεταμορφωτική λειτουργία της ταφής σε μυητική τελετή και τόπο ηρώου, που πιθανώς επηρέασε μεταγενέστερες λατρείες (π.χ. χριστιανικές μαρτυρίες για νεκρά παιδιά-μάρτυρες).

Εντέλει, αν ο Εὐηφενής είναι ο Ορφικός Φάνης – έστω και μόνο συμβολικά – τότε η ταφή του αντιπροσωπεύει μία από τις πιο καθαρές αρχαιολογικές αποτυπώσεις της έννοιας του Ιερού Παῖδα ως θεϊκού αρχέτυπου στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Επιπλέον, είναι γνωστό ότι ορφικός κύκλος εντάσσεται στην ευρύτερη διονυσιακή θρησκεία. Η ιστορία του θανάτου και της ανάστασης του Διονύσου Ζαγρέα ήταν γνώριμη σε πολλές περιοχές της Ελλάδας και συνδέθηκε με διδασκαλίες περί αθανασίας της ψυχής. Στην Πινακίδα της Πέλλας (Δερβένι) και σε βασιλικούς τάφους όπως της Βεργίνας, ο Μανόλης Ανδρόνικος διέκρινε στοιχεία που παραπέμπουν στο ορφικό δόγμα για την αθανασία της ψυχής . Για παράδειγμα, στον τάφο της Περσεφόνης στη Βεργίνα (Τάφος Ι), η τοιχογραφία της αρπαγής της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα δεν είναι μόνο διακοσμητική, αλλά ίσως λειτουργεί ως μυστικός συμβολισμός: η κάθοδος της Περσεφόνης στον Άδη και η αναμενόμενη άνοδός της αντανακλά την ελπίδα του νεκρού για ανάσταση. 

Παρομοίως, και επιπλέον, οι παραστάσεις στο τάφο του Εὐηφενή με τον θάνατο/αναγέννηση του Φάνητα-Διονύσου υποδηλώνουν την προσδοκία ότι ο νεκρός θα μετουσιωθεί και θα ζήσει ξανά. Ένας ενδιαφέρον παραλληλισμός βρίσκεται στον μύθο του Έρωτα και της Ψυχής (όπως διασώζεται από τον Απουλήιο): η Ψυχή (το ανθρώπινο πνεύμα) κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, περνά δοκιμασίες και με τη βοήθεια του Έρωτα επανέρχεται στην ζωή, κερδίζοντας την αθανασία. 

Ο Έρως στον μύθο αυτόν ουσιαστικά μυεί και καθοδηγεί την Ψυχή στον Άδη και πίσω – αφαιρεί τον θανατερό ύπνο από τα μάτια της και την ανασταίνει. Ο ίδιος ρόλος αποδίδεται στον Έρωτα-Φάνητα στην ορφική αντίληψη: γίνεται ψυχοπομπός του μύστη, αυτός που αφυπνίζει την ψυχή από τον «λήθαργο» του θανάτου και την οδηγεί σε νέα ζωή. Επομένως, η χρήση της μορφής του Έρωτα στο τάφο του Εὐηφενή συνάδει με αυτήν την παράδοση: παρουσιάζεται ως ο θεϊκός παις που θα οδηγήσει την ψυχή του παιδιού από το σκοτάδι στο φως.

Αυτή ακριβώς η αέναη περιοδικότητα μεταξύ του Φωτός και του Σκότους, της Ζωής και του Θανάτου είναι που συναντάμε και στον Καστά.

Εκεί όπου το Μνημείο λειτουργεί ως τελετουργικό εργαλείο που "εξαναγκάζει" τον Ήλιο να συντελέσει η και να πιστοποιήσει, να επικυρώσει, να διασφαλίσει την Αέναη Αναγέννηση και υπενθύμιση της αιώνιας παρουσίας του Μεγάλου Νεκρού.

⸻⸻⸻⸻⸻⸻⸻⸻⸻⸻⸻

Τα ευρήματα επι της παρούσης εκτιθένατο στο Μουσείο Μπενακη. Η μόνιμη θέση τους είναι στο Μουσείο των Φιλιππων

⸻

ΔΣ

Τα Απόῤῥητα του Τύμβου Καστά