Η σφίγγα του Ελ Μοναστίλ σε αναπαράσταση· με πορτοκαλί φαίνεται το θραύσμα που είχε χρησιμοποιηθεί ως οικοδομική πέτρα και αναγνωρίστηκε ως μέρος ρωμαϊκής ταφικής σφίγγας.
Στην Έλντα της Ισπανίας, ένα γλυπτό θραύσμα που είχε χρησιμοποιηθεί ως οικοδομική πέτρα αναγνωρίστηκε ως σπάνια ρωμαϊκή ταφική σφίγγα του 1ου αιώνα μ.Χ. ένα πλάσμα που κάποτε προστάτευε έναν τάφο και αιώνες μετά είχε γίνει σκαλοπάτι.
Κάποτε ήταν φτιαγμένη για να φυλάει έναν νεκρό. Αιώνες αργότερα, κάποιος την έκοψε, τη χτύπησε, αλλοίωσε σχεδόν όλη τη μορφή της και την έκανε σκαλοπάτι.
Στον αρχαιολογικό χώρο του Ελ Μοναστίλ, στην Έλντα της επαρχίας Αλικάντε, ένα γλυπτικό θραύσμα που είχε χρησιμοποιηθεί ως απλό οικοδομικό υλικό ταυτοποιήθηκε πλέον ως τμήμα ρωμαϊκής ταφικής σφίγγας του 1ου αιώνα μ.Χ. Το εύρημα δεν είναι απλώς ακόμη ένα κομμάτι γλυπτικής που προστίθεται στο αρχαιολογικό αρχείο της περιοχής. Είναι ένα αντικείμενο που δείχνει, σχεδόν βίαια, πώς αλλάζουν οι ζωές των μνημείων: από ταφική μορφή προστασίας, σε ανώνυμη πέτρα μιας μεταγενέστερης κατασκευής.
Το θραύσμα είχε εντοιχιστεί σε μικρή κλίμακα τριών σκαλοπατιών, σε κατασκευή που συνδέεται με τείχος του 5ου ή 6ου αιώνα. Η αρχική του λειτουργία, όμως, ήταν πολύ παλαιότερη. Σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για μέρος μεγάλης σφίγγας που πιθανότατα ανήκε σε ταφικό μνημείο προσώπου της τοπικής ρωμαϊκής ελίτ.
Η ιστορία της αναγνώρισής της άρχισε σχεδόν τυχαία. Κατά τη διάρκεια εργασιών στον αρχαιολογικό χώρο είχε αποκαλυφθεί μια μικρή κλίμακα. Ύστερα από έντονες βροχοπτώσεις, μέρος των λίθων κατέρρευσε. Τότε οι αρχαιολόγοι διαπίστωσαν ότι ένας από τους λίθους δεν ήταν μια απλή ορθογώνια πέτρα, αλλά τμήμα μεγάλου γλυπτού που είχε κοπεί και προσαρμοστεί για να χρησιμοποιηθεί ως υλικό δεύτερης χρήσης.
Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα spolia, δηλαδή επαναχρησιμοποίησης παλαιότερων αρχιτεκτονικών ή γλυπτικών μελών σε νεότερες κατασκευές. Στην περίπτωση της σφίγγας της Έλντα, όμως, η επαναχρησιμοποίηση έχει και μια σχεδόν σκοτεινή ειρωνεία: ένα πλάσμα που είχε φτιαχτεί για να προστατεύει τη μνήμη ενός νεκρού έγινε κάποια στιγμή υλικό πάνω στο οποίο πατούσαν οι ζωντανοί.
Η ταύτιση του θραύσματος δεν ήταν εύκολη. Η επιφάνειά του είχε υποστεί φθορές, χτυπήματα και κοπές. Από την αρχική μορφή σώζονταν μόνο αποσπασματικά στοιχεία: τμήμα του κορμού, η αρχή των μπροστινών ποδιών, ίχνη φτερού και ανατομικά χαρακτηριστικά που παρέπεμπαν σε υβριδικό πλάσμα. Αρχικά εξετάστηκε ακόμη και το ενδεχόμενο να πρόκειται για ιβηρική φτερωτή γυναικεία μορφή.
Μετά τον καθαρισμό, τη συντήρηση και τη νέα μελέτη του γλυπτού, η ομάδα του αρχαιολόγου Αντόνιο Μ. Ποβέδα Ναβάρο, μαζί με τον Φεράν Αράσα ι Χιλ, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια και ειδικό στη ρωμαϊκή γλυπτική της Ιβηρικής χερσονήσου, κατέληξε ότι πρόκειται για ρωμαϊκή ταφική σφίγγα.
Στον αρχαίο κόσμο, η σφίγγα δεν ήταν απλώς διακοσμητικό μυθολογικό πλάσμα. Σε ταφικά συμφραζόμενα λειτουργούσε ως φύλακας του τάφου και του νεκρού. Ως φτερωτή μορφή είχε και ψυχοπομπικό χαρακτήρα, συνδεόταν δηλαδή με τη συμβολική μετάβαση της ψυχής στον άλλο κόσμο. Η μορφή της, με σώμα λέαινας, φτερά και γυναικεία χαρακτηριστικά, πέρασε από την αιγυπτιακή και την ελληνική παράδοση στον ρωμαϊκό κόσμο, όπου διατήρησε τη σχέση της με τον θάνατο, την προστασία και τη μνήμη.
Η σφίγγα της Έλντα είναι λαξευμένη σε μπεζ ασβεστόλιθο της περιοχής. Το σωζόμενο τμήμα έχει ύψος περίπου 31 εκατοστά, πλάτος 55 εκατοστά και πάχος 25 εκατοστά. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο της αρχικής μορφής. Λείπουν το επάνω τμήμα, όπου θα βρισκόταν το κεφάλι και το μεγαλύτερο μέρος των φτερών, καθώς και το κάτω τμήμα, με τα μπροστινά πόδια και το πίσω μέρος του σώματος.
Σύμφωνα με την ανάλυση των ερευνητών, το γλυπτό χρονολογείται από την εποχή του Αυγούστου έως περίπου τα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ. και πιθανότατα ανήκε σε ταφικό μνημείο προσώπου που συνδεόταν με τη ρωμαϊκή αποικία Ilici Augusta, στη σημερινή Έλτσε. Το πρόσωπο για το οποίο είχε στηθεί το μνημείο πρέπει να ανήκε στην τοπική ρωμαϊκή ελίτ, σε έναν κόσμο όπου τα ταφικά μνημεία δεν δήλωναν μόνο πένθος, αλλά και κοινωνική θέση, κύρος και μνήμη.
Ο αρχαιολογικός χώρος του Ελ Μοναστίλ θεωρείται ένας από τους πιο ενδιαφέροντες της νοτιοανατολικής Ισπανίας. Έχει δώσει ευρήματα και ενδείξεις από πολλές ιστορικές φάσεις: από την Εποχή του Χαλκού και την ιβηρική και ρωμαϊκή περίοδο μέχρι τη βυζαντινή, τη βησιγοτθική και την ανδαλουσιανή παρουσία. Αυτό ακριβώς κάνει το εύρημα ακόμη πιο εύγλωττο. Η σφίγγα δεν βρέθηκε σε έναν ανέπαφο τάφο, αλλά μέσα σε έναν χώρο όπου οι εποχές πατούν η μία πάνω στην άλλη.
Η νέα ταύτισή της δεν προσθέτει απλώς ένα σπάνιο δείγμα ρωμαϊκής ταφικής γλυπτικής στον κατάλογο των ευρημάτων της Ιβηρικής χερσονήσου. Ξαναδίνει μορφή σε κάτι που είχε χάσει τη μορφή του.
Ένα κομμάτι πέτρας που για αιώνες είχε αποκοπεί από την ιστορία του επιστρέφει τώρα σε αυτήν: όχι πια ως σκαλοπάτι, αλλά ως σφίγγα, φύλακας ενός νεκρού που δεν γνωρίζουμε, αλλά του οποίου η μνήμη επέζησε μέσα από ένα ακρωτηριασμένο θραύσμα.
Με στοιχεία από El País
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου